اجتهاد صحابه در قياس باز نايستاد ، بلکه تمام وجوه نظريه پردازی را دربر گرفت . تكيه گاهشان در اين عرصه ، بديهت و فطرت و دريافتشان از روح تشريع بود ، همراه با حفظ كامل اساس عقلي كه رأي بر آن استوار است و نقشي كه در اظهار احكام شرعي ادا می‌كند .

بر اين اساس ، آنان با روشن بيني اجتهاد می‌كردند و اجتهاداتشان گوناگون بود ؛ بعضي تكيه بر قياس داشت و بعضي بر مصلحت ، و همين طور نسبت به مصادر عقلي كه بعدها با نام‌های اصطلاحي شناخته شد .[٤٣٧]

وي سپس می‌گويد :

طبيعي است كه اختلافِ نگرش‌ها و تفاوت در فتاوا و احكام ، بر اجتهاد به رأي ترتّب داشت و چون همراه با اين امر ، فقها در سرزمين‌ها پراكنده شدند ، سرآغازِ خط مشي‌های مختلفي شدند كه مكتب حديث و مکتبِ رأي از آن پديد آمد .[٤٣٨]

دكتر مصطفی ديب البغا ، در مقام بيان دلايل منکران حجيّت قول صحابي ، می‌گويد :

صحابه در مسائلي اختلاف كردند و هر كدامشان مذهبی مخالف با

[٤٣٦]. خلاصة تاريخ التشريع الإسلامي: ٧٢.

[٤٣٧]. مناهج الاجتهاد في الإسلام: ٧٩ ـ ٨٠.

[٤٣٨]. همان.