تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ١٩٥ - عليت صور ذهنيه قضايا براى علم به نتيجه

و الحاصل: معلول از مراتب و شئون علت است و منفك از او نيست، وجود معلول نسبت به وجود علت مانند وجود ظلّ نسبت به وجود ذى ظلّ است، لكن با اينكه معلول با تمام هويت، متعلق به تمام هويت علت است و علت با تمام هويت قيوم و اصل و مقوم معلول است، در عين حال علتِ علت هم با واسطه، علت معلول است. براى اينكه قضيه علل نسبت به معاليل را از راه معرفة النفس بشناسى، قضايايى را كه به آنها علم پيدا مى‌كنى، مورد بررسى قرار مى‌دهيم:

عليت صور ذهنيه قضايا براى علم به نتيجه‌

صور ذهنيه اين قضايا كه براى تو حاصل مى‌شود علم توست و اين صور ذهنيه علت علم به نتيجه است، و لكن با اينكه صور ذهنيه قضايا علت، و علم به نتيجه معلول آن است، در عين حال صورت ذهنيه نتيجه، علم نفس است و همان طور كه بدون تسامح و تجوز مى‌گويى: صور ذهنيه قضايا و مقدمات قياس، علم من است؛ مى‌گويى:

صورت ذهنيه نتيجه هم، علم من است. و چنانكه علت صورت ذهنيه نتيجه، صور ذهنيه قضاياى قياس است، نفس نيز علت آن است، البته اين طور نيست كه صور ذهنيه قضايا معدّ نفس بر فعاليت باشد به گونه‌اى كه بعد از حصول صور ذهنيه قضايا هيچ دخلى براى آنها در وجود علم به نتيجه نباشد، بلكه تمام هويت اين صور، تمام ملاك براى وجود صورت ذهنيه نتيجه است و اين صور، «ما يترشح منه» و «ما يوجد به» براى صورت ذهنيه نتيجه بوده و صورت ذهنيه نتيجه از شئون اين صور مى‌باشد. در عين حال، صورت ذهنيه نتيجه علم نفس است؛ زيرا تمام ملاك علم كه حضور عند العالم است در آن موجود است؛ چون علت صورت ذهنيه نتيجه كه معلول نفس است پيش نفس حاضر بوده و صورت ذهنيه نتيجه كه معلول با واسطه نفس است نيز پيش نفس حاضر خواهد بود. پس صور علميه قضايا باعث حجاب نبوده بلكه باعث كشف و حضور مى‌باشد.

بنا بر اين: چنانكه صور ذهنيه قضايا در حقيقت علم نفس است، صور نتايج قضايا