تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ١٦٩ - كلام محقق طوسى در علم بارى

جاى سابقين را مى‌گيرند و عالم از ازل تا ابد، كه با حركت نظامى در صف وجود قرار مى‌گيرد، بدون رايحه عرضيتى و بدون توسط صور علميه، علم حقيقى و عين علم حق مى‌باشند. مثل صور ذهنيه انسانى كه چون مخلوق و معلول نفس هستند، بدون وساطت چيزى معلوم نفس- يعنى معلوم بالذات- بوده و توسطى در كار نيست؛ زيرا توسطى كه در كار بود، وساطت صور علميه نسبت به اعيان خارجيه بود، اما در معلوميت خود صور علميه ذهنيه با توجه به اينكه نفس نسبت به آنها، سِمَت خلاقيت دارد، چيز ديگرى توسط ندارد. با اينكه در اين مورد علت و معلول مشوب به ماهيت بوده و ماهيت نفس، غير ماهيت صورت مخلوقه نفس بوده و ماهيات، غبار كثرت و غيريت مى‌باشند. ولى در عين حال صور ذهنيه عين علم نفس است، پس سلسله نظام وجوديه عالم كه مخلوق حضرت بارى بوده كه علتى فوق او نبوده و او صرف الوجود مى‌باشد و هيچ شائبه ماهيتى كه موجب غيريت باشد در او نيست، عين علم حق تعالى و معلوم بالذات اوست.

اين قول از شيخ الاشراق در حكمة الاشراق منقول است و متأخرين هم اين قول را تلقّى به قبول كرده و صحيح دانسته‌اند. [١] و مرحوم آخوند هم به اين قول قائل بوده منتها در جهات ديگرى مخالفت نموده است. [٢]

كلام محقق طوسى در علم بارى‌

محقق طوسى برهان امتنى بر اين مطلب اقامه نموده است‌ [٣] كه اول بايد با آن برهان مطلب را تحكيم نموده و اساس قول را تشييد كرد، سپس به مقرّبات مطلب و چيزهايى كه آن را به افهام نزديك كرده و باعث رفع استيحاش است پرداخت، و آن گاه اشكالات وارده را بيان نمود و رد كرد از قبيل اينكه: اگر اعيان موجوده با اين كثرت،

[١] اسفار، ج ٦، ص ٢٥٣.

[٢] اسفار، ج ٦، ص ٢٤٩- ٢٦٣؛ مبدأ و معاد، ص ٧٩- ٨٦؛ شرح هدايه اثيريه، ص ٣٣٠.

[٣] شرح اشارات، ج ٣، ص ٣٠٦- ٣٠٧.