تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٧٣ - رد مختار نظّام با برهان قطع و تناسب

واجب است كه ابعاد ثلاثه، يعنى طول و عرض و عمق را قبول كند و اگر جسم از اجزاء لا يتجزى مركب باشد در حد ذات پيوسته نخواهد بود و گسسته مى‌گردد و قابل ابعاد ثلاثه نمى‌شود؛ چنانكه شيخ الرئيس در دانشنامه علايى گفته است كه جسم در حد ذات پيوسته است كه اگر گسسته بودى قابل ابعاد نبودى. [١]

د- تقابل محاذيات شى‌ء

و از جمله ادله‌اى كه جزء را به قول مطلق، يعنى اعم از اينكه در ضمن جسم يا منفرد باشد، نفى مى‌كند اين است كه: بايد در هر متحيّز بالذاتى آن چيزى كه محاذى با جهت فوق است غير از آن چيزى باشد كه محاذى با جهت تحت است و جهات ديگر از جهات ششگانه نيز چنين است، پس جسم- و لو وهماً و فرضاً- منقسم است. [٢]

رد مختار نظّام با برهان قطع و تناسب‌

برهان قطع‌ [٣] و برهان تناسب‌ [٤] معتقَد نظّام را كه مى‌گفت: جسم از اجزاء غير متناهيه مؤلف است، نفى مى‌كند و براهين سابق هم اين قول را ابطال مى‌كند؛ چون اين قول بالاخره مستلزم جزء لا يتجزى است؛ گرچه نظّام به خاطر آن براهين اين قول را اختيار كرده است.

تقرير برهان قطع اين است كه: اگر اجزاء جسم غير متناهى باشد قطع و طى مسافت معينى در زمان متناهى ممكن نخواهد بود؛ زيرا طى يك قطعه از آن مسافت و پيمودن آن ممكن نيست مگر بعد از پيمودن نصف آن، و پيمودن نصف آن ممكن نيست مگر بعد از پيمودن نصف نصف آن و هكذا، پس محال است كه به جايى ختم‌

[١] دانشنامه علايى، ص ١٥.

[٢] رجوع كنيد به: مباحث مشرقيه، ج ٢، ص ٣١؛ شرح مواقف، ج ٧، ص ٢١؛ اسفار، ج ٥، ص ٢٨.

[٣] رجوع كنيد به: مباحث مشرقيه، ج ٢، ص ٣٠؛ شرح مواقف، ج ٧، ص ٩؛ اسفار، ج ٥، ص ٤٠.

[٤] رجوع كنيد به: مباحث مشرقيه، ج ٢، ص ٣٠؛ شرح مواقف، ج ٧، ص ١١- ١٢؛ اسفار، ج ٥، ص ٣٩.