تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤١٦ - وجه تقدّم علم الهى بر علم طبيعى

اين است كه مسائل علم، اثبات اعراض ذاتيه است و اثبات اعراض ذاتيه بر ثبوت موضوع و اجزاء موضوع موقوف است، پس اگر ثبوت موضوع و اجزاء آن از مسائل علم باشد توقف شى‌ء بر نفس لازم مى‌آيد.

وجه تقدّم علم الهى بر علم طبيعى‌

اذا عرفت هذا فنقول: چون موضوع علم طبيعى، جسم طبيعى بما هو واقع فى التغير مى‌باشد، پس بيان حقيقت جسم و تعريف آن و بيان تألف آن از هيولى و صورت و امثال آن بر سبيل مبدئيت در علم طبيعى مى‌باشد؛ زيرا تعريف موضوع و اجزاء موضوع از مبادى علم است و ما گرچه علم الهى را مقدم داشتيم تا وضع مطالب با طبع موافق گردد؛ چرا كه آفرينش از عالم بالا شروع شده است و علم الهى، علم ما قبل الطبيعه است، و حديث تركب جسم از هيولى و صورت در مطاوى بحثهاى علم الهى گذشت و ليكن در آنجا تفصيل نداده و بر تركب، برهان اقامه نكرديم.

لذا در اينجا احتياج پيدا كرده‌ايم به اينكه از هيولى و صورت و از تألف جسم از آنها، بحث كنيم.

اگر بگويى: چرا در آنجا تفصيل نداديد تا از ذكر آن در اينجا مستغنى باشيد با اينكه ذكر آن در آنجا شايسته‌تر بود؛ زيرا در آنجا از موجودات و اقسام آن بحث مى‌شد؛ چون موضوع فلسفه اولى وجود مطلق است و مسائل آن، تقسيم وجود به اقسام موجودات و بيان حقيقت اقسام است و صورت و هيولى و جسم از اقسام موجودات مى‌باشند. پس تكلم از آنها در آنجا مناسب‌تر بود.

در جواب مى‌گوييم: اگر آنها را در آنجا ذكر كرده بوديم، ناچار بوديم كه آنها را در اينجا هم به خاطر تحقيق موضوع علم طبيعى ذكر كنيم و اگر آنها را در اينجا ذكر نمى‌كرديم بايد ذكر آنها را به آنجا حواله مى‌داديم و آن موجب تحير متعلم مى‌شد و اگر در اينجا هم ذكر مى‌كرديم تكرار لازم مى‌آمد با اينكه بناى اين كتاب بر اختصار است.