تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤١ - كيفيت انتزاع صفات بدون لزوم تركب در ذات

كماليه را براى ذات واجب بسيط من جميع الجهات اثبات نماييم.

گفتيم كه: در بدو نظر عدم جواز مترائى است؛ زيرا انتزاع مفهوم به واسطه معناى مناسبى در ذات صورت مى‌پذيرد، لذا هر مفهومى كه غير مفهوم ديگر است، بايد به مناسبت معنايى غير معناى مناسب با مفهوم ديگر انتزاع شود. بنا بر اين لازم است مفاهيم متعدده از معانى متعدده متناسب منتزع باشد و معانى متعدده بايد از خصوصيات متعدده ملحوظ واقع شود و چون محل انتزاع بايد داراى خصوصيات متعدده باشد ممكن نيست منشأ انتزاع، واحد بسيط باشد. اين وجه ظاهرى برهان ساده بر عدم امكان انتزاع مفاهيم متعدده از شى‌ء واحد است.

و ليكن مطلب را به اين سادگى نمى‌گذرانيم و الّا بر موحد لازم است كه هيچ وصفى براى ذات مقدس اثبات نكند؛ چون امر بين قول به تركيب در ذات يا سلب كلى اوصاف داير مى‌شود، البته در صورت دوران نبايد پايه و اصل بساطت مبدأ را از دست داد.

و اين مطلب را بايد در اينجا تحكيم نمود؛ چنانكه متكلمين و بسيارى از حكما نتوانسته‌اند وجه صحت انتزاع را خوب از آب درآورند، حتى از اعاظم عرفا، از جمله قاضى سعيد عارف قمى‌ [١] كه از اعاظم عرفاست، در آن گير كرده و نتوانسته‌اند مطلب را بر وجه صحيحى تحكيم نمايند. [٢]

[١] عالم فاضل، حكيم متشرع، عارف ربانى و محقق صمدانى محمد بن محمد مفيد قمى، ملقب به قاضى سعيد و حكيم كوچك از اعاظم علماى حكمت و ادب و حديث به شمار مى‌رود. وى در مراتب تأويل و عرفان و حكمت و استنباط نكات خفيه و اسرار و دقايق مكنونه در آيات و احاديث دينيه بسيار توانا بود و به عرفان ميل مفرط داشت و در اسماء اللّه قائل به اشتراك لفظى بود. او از شاگردان ملا محسن فيض كاشانى و ملا عبد الرزاق لاهيجى و ملا رجبعلى تبريزى بود. از تأليفات اوست: اربعين حديث، اسرار الصلاة، حقيقة الصلاة، روح الصلاة، شرح توحيد صدوق و فوائد رضويه، كه همگى به چاپ رسيده‌اند.

او مدتى در قم متصدى امر قضاوت بود و در سال ١١٠٣ ق. از دنيا رفت و در نزديكى مرقد على ابن بابويه به خاك سپرده شد.

[٢] شرح توحيد صدوق، ص ١٨٨ و ١٩٣.