در آن داريم. البته اين علم ما به واسطه علم به سبب است كه وقوع آفتاب در وسط آسمان مى‌باشد و علم به وقوع آفتاب در وسط سماء بعد از بيست و چهار ساعت به واسطه علم به اتقان و احكام و تقدير نظام اكمل و اتمّ عالم است و از روى علم به محكميت و استحكام انتظام است و با توجه به اين است كه اين نظام جاريه، جمال كامل جميل مطلق است و جمال جميل مطلق داراى كمال احسن بوده و لا يتغير و لا يتبدل مى‌باشد و همان طور كه صرف الشى‌ء لا يتبدل و لا يتغير و لا يتثنى و لا يتكرر اين جمال اكمل هم لا يتغير و لا يتبدل و لا يتثنى و لا يتكرر. پس از روى علم به اسباب، علم به مسبب توليد شده به طورى كه قبل از وجود مسبب به وجود او حكم كرده و به آن عالم مى‌باشيم؛ چنانكه به روشنايى فردا در اين موقع عالم هستيم به واسطه علم به وقوع آفتاب در همين نقطه كه فعلًا هست و علم به آن هم به خاطر علم به بقاى اين نظام اتمّ و استحكام اين نظام احسن و عدم زوال جمال مطلق از جميل مطلق است.

و همچنين اگر منجمى حساب سير كواكب را به طور صحيح به دست آورد، البته قطع پيدا مى‌كند كه فلان روز چه مقدار از آفتاب گرفته مى‌شود. و اگر حساب يك دوره حركات كواكب سيارات را به طور كامل با دقت به دست آورد و از طرفى قطع پيدا كند كه اين بناى عالم به نحو اتمّ است و لا يجوز تبدّله و تغيّره، مى‌تواند از چند ميليون سال بعد هم اخبار نمايد؛ چنانكه خواجه- عليه الرحمة- يك دوره‌گردش افلاك و سيارات را در رصد خود تعيين نموده و آن را الى ما يكون الدنيا حساب كرده بود.

و همچنين اگر شما در هندسه برهان اقامه مى‌كنيد بر اينكه سه زاويه حاده مثلث برابر با دو قائمه است، هميشه اين حكم را خواهيد داشت و لو چند ميليون سال بعد سه زاويه حاده مثلث حاصل شود؛ چرا كه علت اين حكم را پيدا كرده‌ايد و از روى آن بر او حكم نموده‌ايد، اعم از اينكه مثلث حاصل باشد يا نباشد و موجود گردد يا نگردد.

و هكذا، بعد از آنكه علت تساوى شب و روز را دانستى كه تساوى، موقع تقاطع نصف النهار و معدل النهار است و به افق كه به نحو خاص اين تقاطع در آن حاصل‌