مى‌خواهد مفهومى را از ذاتى انتزاع كند لا بد يك معنايى مناسب با ذات ملاحظه نموده سپس مفهومى را طبق آن معناى مناسب انتزاع مى‌نمايد و الّا لازم مى‌آيد كه بتوان هر مفهومى را از هر چيزى انتزاع كرد. هنگامى كه دو شى‌ء باشد و عقل بخواهد از آنها مفهومى انتزاع كند يا بايد آن مفهوم را از مجموع آن دو شى‌ء كه دو خصوصيت متضاد با هم دارند انتزاع كند و يا بايد از جامعى كه بين آن دو شى‌ء است انتزاع نمايد و يا اينكه هم از اين شى‌ء با خصوص خصوصيت آن و هم از آن ديگرى با خصوص خصوصيت ديگرى كه دارد انتزاع كند.

البته مجموع من حيث المجموع چيزى نيست و اگر آن مفهوم را از جامعى كه بين آنهاست انتزاع كند، پس آن مفهوم را از شى‌ء واحد انتزاع كرده است و اگر بخواهد آن مفهوم را از خصوص لحاظ خصوصيت اين شى‌ء كه با خصوصيت آن شى‌ء ديگر متقابل است و از خصوص لحاظ خصوصيت آن شى‌ء ديگر كه با مقابل آن متضاد است، انتزاع نمايد محال است؛ زيرا به حكم تضاد اگر ضدى مناسب با معنايى باشد، ضد ديگر مناسب با آن معنى نخواهد بود، و ما گفتيم در انتزاع مفهوم، لحاظ معناى مناسب لازم است.

بلى، اگر بين دو شى‌ء جهت مشتركه از قبيل جهت مشتركه نوعيه و يا جنسيه باشد انتزاع مفهوم واحد از آن جهت متحده مشتركه ممكن است، اما انتزاع مفاهيم متعدده از شى‌ء واحد از حيثى جايز بوده و از حيثى جايز نيست، اما از اين حيث جايز نيست كه گفتيم: هر مفهومى به مناسبت لحاظ معناى مناسبى كه عقل آن معنى را در منشأ انتزاع ملاحظه مى‌كند، انتزاع مى‌شود و چون لحاظ هر معنى بايد از جهت خصوصيتى در ذات محل انتزاع باشد، فلذا بايد مفاهيم متكثره از خصوصيات متكثره انتزاع شود و اما حيث امكان انتزاع مفاهيم متعدده از منشأ واحد ان شاء اللّه بعد مطرح خواهد شد.

و بالجمله: علاوه بر اينكه انتزاع مفهوم واحد از اشياء متخالفه ممكن نيست؛ چنانكه وجه عدم امكان آن گذشت، فعلًا مورد احتياج ما هم نيست و در اين مقام بايد در تحكيم جواز انتزاع مفاهيم متعدده از منشأ واحد كوشيد تا بتوانيم اوصاف متعدده‌