تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٧٤ - رد مختار نظّام با برهان قطع و تناسب

شود؛ چون اجزاء غير متناهى نزد نظّام بالفعل مى‌باشند، پس پيمودن قطعه‌اى از جسم ممكن نيست.

علاوه بر اين: ممكن نخواهد بود كه سريع الحركة به بطى‌ء الحركة در صورتى كه بين آنها مسافت معينى فاصله باشد، ملحق شود.

تقرير برهان تناسب اين است كه: جسم مؤلف از اجزاء متناهيه و لو در ضمن جسم ديگرى موجود است، چون واحد در ضمن كثرت موجود است، پس اگر آحاد متناهيه‌اى از كثرت اخذ شود ممكن است كه آن آحاد با هم تركيب شوند و در نتيجه از آنها حجمى حاصل مى‌شود؛ چون آن آحاد، اجزاء مقداريه مى‌باشند، سپس اين جسم را كه داراى حجم متناهى و اجزاء متناهى است با جسم محل نزاع مقايسه مى‌كنيم.

ناچار بايد براى آن هم حجم متناهى باشد به واسطه تناهى ابعاد كه ادله آن محكم است؛ گرچه بنا بر قول نظّام اجزاء غير متناهى دارد و شكى نيست كه ازدياد حجم به حسب ازدياد اجزاء است، پس نسبت حجم به حجم مانند نسبت اجزاء به اجزاء مى‌باشد، ليكن نسبت حجم به حجم نسبت متناهى به متناهى است و نسبت اجزاء به اجزاء نسبت متناهى به غير متناهى است. بنا بر اين: نسبت متناهى به متناهى مانند نسبت متناهى به غير متناهى خواهد بود و آن باطل است. عذر نظّام از برهان قطع به طفره است كه مى‌گويد: متحرك به اين نحو قطع مسافت مى‌كند كه بعضى از اجزاء مسافت را پيموده ولى بعضى از اجزاء آن را نمى‌پيمايد. [١]

و همچنين عذر نظّام از برهان تناسب به تداخل است كه مى‌گويد: نسبتى كه در برهان ذكر شد با جواز تداخل حفظ مى‌شود، يعنى با تداخل اجزاء در يكديگر نسبت متناهى به متناهى مانند نسبت متناهى به غير متناهى نخواهد بود. [٢]

نظّام براى اثبات طفره به دلوى تمسك كرده است كه بر سر ريسمانى بسته شود و آن‌

[١] رجوع كنيد به: شرح اشارات، ج ٢، ص ٢١؛ شرح مواقف، ج ٧، ص ١٠- ١١؛ اسفار، ج ٥، ص ٤١- ٤٢.

[٢] رجوع كنيد به: شرح اشارات، ج ٢، ص ٢١؛ شرح مواقف، ج ٧، ص ١٣؛ اسفار، ج ٥، ص ٤١- ٤٢.