آنگه اين دو مثل مضاف با اين يكى سه باشند،و اين تعسّف آنجا باشد كه اين سخن محقّق بود،امّا چون مظنون و مخمّن [١]باشد و بر سبيل حزر و مقاربه-نه بر سبيل تحقيق [٢]-اگر در گمان ايشان تفاوتى بود خلل نكند،براى آن‌كه نه معلوم است [٣٩٩-پ]مظنون است.و دليل برآن [٣]قوله: رَأْيَ الْعَيْنِ ،و«رأى»در رؤيت دل گويند،و«رؤيت»در ديدن چشم،و«رؤيا»در ديدن به خواب،و از اين كار گويند:لفلان رأى فى الفقه،و هذا رأى ابي حنيفة،و هذا على [٤]رأى الشّافعى.و رأى فقها از اجتهاد باشد و آن ادا نكند به علم،و انّما ادا به ظنّ كند بلا خلاف،و اين كلمه از ظاهر آيت قوّت آن جواب است كه گفتيم سؤال اشاعره را و سوفسطائيان را، يقال:رأيت الشّىء بعيني رؤية،و بقلبى رأيا،و في منامي رؤيا،قال الاعشى فى الرّأى.

فلمّا رأى القوم من ساعة من الرّأى ما ابصروه اكتمن
و معنى آن‌كه گفت-جلّ جلاله: رَأْيَ الْعَيْنِ ،مراد آن است كه اوّل نظر باعينهم من غير تأمّل و نظر صحيح فأدى الى ما عنّ لهم من الرّأى،از سر دست در نگريدند [٥]و گمان ايشان بر اين مقدار افتاد،فهذا معنى قوله: رَأْيَ الْعَيْنِ وَ اللّٰهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشٰاءُ ،و خداى-عزّ و جلّ-به نصرت خود قوّت دهد آن را كه خواهد تا بدانند كه رسول-عليه السلام-قتال [٦]نه به لشكر [٧]و ساز و عدّت [٨]كردى،بل بتوفيق اللّه و نصره و تأييده.آن را كه او نصرت كند منصور باشد،و آن را كه او تأييد دهد مؤيّد باشد.

و«تأييد»تفعيل باشد من الايد و هو القوّة،دليلش قوله: دٰاوُدَ ذَا الْأَيْدِ [٩]،اى ذا القوّة [١٠].آن را كه خواهد و جز آن را [١١]نخواهد كه حكمت و مصلحت اقتضا كند،

[١] .دب،لب،فق،مب،مر:متحمن،آج،متخمن.

[٢] .مج،وز:تحقّق.

[٣] .همه نسخه بدلها:اين.

[٤] .مج،وز:و على هذا.

[٥] .اساس كه در اين مورد نونويس است:ديدند،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٦] .لب:قتالى.

[٧] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:قتال بى‌لشكر.

[٨] .آج+و آلت.

[٩] .سوره ص(٣٨)آيه ١٧.

[١٠] .چاپ شعرانى(٤٦٠/٢)+من يشاء.

[١١] .اساس+كه،با توجّه به مج زايد مى‌نمايد.