و تلخيص معنى آن است كه:بسيارى خصومت كرديد [٢]در آنچه بدانستيد [٣]بر سبيل جحود،اكنون اين مانده است كه خصومت و مجادله كنيد [٤]در چيزى كه بدانيد [٥]از سر جهل تا در او معاند باشى [٦]و در آخر مجازف،و قوله [٧]:«فلم»صورت [٨]استفهام دارد و معنى تقريع است. وَ اللّٰهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ ،و خداى داند حديث [٩]ابراهيم-عليه السلام-[و] [١٠]مذهب و اعتقاد او،و شما ندانيد.

آنگه رد كرد بر ايشان آنچه گفتند و حواله كردند از جهودى و ترسايى ابراهيم بقوله: مٰا كٰانَ إِبْرٰاهِيمُ يَهُودِيًّا وَ لاٰ نَصْرٰانِيًّا ،گفت:ابراهيم-عليه السلام-جهود[نبود] [١١]و ترسا نبود،و در معنى اين دو كلمه اقاويل رفته است. وَ لٰكِنْ كٰانَ حَنِيفاً مُسْلِماً ،و لكن مسلمانى [١٢]بود،امّا مستقيم بر طريق راستى و استقامت،و امّا مايل و معوجّ از طريق ضلالت،براى آن‌كه كلمه از اضداد است،اعنى«حنف»هم استقامت باشد [١٣]هم ميل،و اين نيز رفته است.

وَ مٰا كٰانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ،تا مشركان گمان نبرند كه جهود و ترسا نبود مشرك بود.اگر گويند:چون علّت آن‌كه ابراهيم جهود و ترسا نبود آن نهاد كه تورات و انجيل پس او آمد بايد تا مسلمان نباشد كه قرآن پس از او آمد و پس تورات و انجيل، جواب آن است كه گوييم:تورات و انجيل آمد در آنجا نبود كه ابراهيم جهود بود يا ترسا،و قرآن پس از او آمد پس از همه [١٤]،و در او گفته بود كه:ابراهيم مسلمان بود، وَ لٰكِنْ كٰانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ مٰا كٰانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ .

[١] .دب:مى‌كنى/مى‌كنيد.

[٢] .وز،مب،مر:بكرديد.آج،لب:بكردى.

[٣] .دب،آج،لب:دانستى/دانستيد.

[٤] .دب:كنى/كنيد.

[٥] .دب:ندانى/ندانيد،مب،مر:ندانيد.

[٦] .مب،مر:باشيد.

[٧] .مج،وز،آج،لب،فق،مب،مر:قولهم،با توجّه به دب تصحيح شد.

[٨] .آج،لب،فق،مب،مر:به صورت.

[٩] .مب:مذهب.

[١١] [١٠] .مج،ندارد،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[١٢] .آج،لب،فق،مب،مر:مسلمان.

[١٣] .مب،مر+و.

[١٤] .وز،دب:قرآن آمد پس از همه،آج،لب،فق،مب،مر:قرآن آمد پس آن‌همه.