روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٤٣٩

اهل آسمان گرد خانه معمور.

بعضى دگر گفتند:مراد آن است كه اوّل خانه كه آدم بر زمين [١]بنا كرد [٢]،اين قول عبد اللّه عبّاس است.ضحّاك گفت:اوّل خانه كه در او بركت نهادند و از فردوس اعلى به زير آوردند [٣].

سمّاك روايت كرد از خالد بن عرعره [٤]كه از اميرالمؤمنين على پرسيدند كه:

اين خانه اوّل خانه است كه در زمين بنهادند؟گفت:نه،پس قوم نوح و عاد و ثمود كجا بودند؟و لكن اوّل خانه كه در او بركت نهادند اين خانه است.اين يك روايت است از او.

و در مسائلى كه جهودان از او پرسيدند هست كه گفتند:خبر ده ما را از اوّل سنگى كه بر روى زمين بنهادند.گفت:شما كه جهودانيد [٥]گوييد كه آن سنگ است كه در بناى بيت المقدّس است،و دروغ گويى [٦]،اوّل سنگ كه بر زمين بنهادند حجر اسود بود،

و له لسان ذلق يشهد يوم القيامة لمن وافاه ،و او را روز قيامت زبانى فصيح بود تا گواهى دهد براى آنان كه بدو آمده باشند به زيارت.

و گفته‌اند:اوّل خانه كه نهادند براى حجّ مردمان اين خانه است،و اين نيز روايتى است از عبد اللّه عبّاس.و گفته‌اند:اوّل خانه كه به قبله [٧]اهل زمين كردند اين خانه بود.حسن و كلبي و فرّاء گفتند:اوّل خانه كه به عبادتگاه اهل زمين كردند.و مراد به«بيت»مسجد است،بيانش قوله: أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِكُمٰا بِمِصْرَ بُيُوتاً [٨]، يعنى مساجد.

ابو ذرّ غفارى روايت كند از رسول-عليه السلام-كه او را پرسيدند از اوّل مسجدى كه در زمين ساختند براى عبادت،گفت:مسجد الحرام بود،و آنگه بيت المقدّس.گفتند:اى [٩]رسول اللّه!چه [١٠]مدّت بود ميان ايشان؟گفت:چهل