روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٤٥ - ترجمه

گفتند:«مكر»سعى به فساد باشد در پوشيدگى[٤٢٨-ر].و اصل او من قول العرب:مكر اللّيل و امكر [١]اذا اظلم،شب تاريك شد.و گفته‌اند:استجماع الرّأى و استحكامه في المكيدة،و اصل او از احكام باشد من قولهم:امراة ممكورة اذا كانت مجتمعة الخلق محكمته [٢].

وَ مَكَرُوا ،مكر كردند،يعنى كفّار بنى اسرائيل آنان كه أَحَسَّ عِيسىٰ مِنْهُمُ الْكُفْرَ .و مكر ايشان اين جا تدبير و انداخت [٣]قتل عيسى بود،و اين آنگه بود كه عيسى را براندند و بيرون كردند.پس از مدّتى بازآمد و دعوت آشكارا كرد،و ايشان همّت [٤]كشتن او كردند [٥].

وَ مَكَرَ اللّٰهُ ،فرّاء گفت:«مكر»،از مخلوقان [٦]خديعت و حيلت بر فساد باشد،و از خداى تعالى استدراج بندگان باشد،و معنى«استدراج»ناگاه گرفتن بود و در پختن [٧]از پس آن‌كه در نعمت باشند،قال اللّه تعالى: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَعْلَمُونَ [٨].

عبد اللّه عبّاس گفت:معنى مكر او [٩]آن است[كه] [١٠]:هرگه كه بنده گناهى نو كند،خداى با او نعمتى نو كند.

زجّاج گفت:مكر خداى با بنده جزاى او باشد بنده را بر مكر،جزا [١١]را به اسم مبتدا بر خواند،چنان كه گفت: اَللّٰهُ [١٢]يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [١٣]،و قوله: وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ [١٤]،و قال عمرو بن كلثوم.

الا لا يجهلن احد علينا فنجهل فوق جهل الجاهلينا