و آنچه در اين خبر آمد از اضافه كلام و رفتار با كعبه على احد الوجهين باشد امّا مضاف بود با فرشتگان كه موكّل كعبه‌اند،و امّا بر طريق تمثّل باشد،چنان كه اگر كعبه مثلا عاقلى مكلّف بودى،او را در باب شفاعت اين منزلت بودى،و سخن و مناظره او با خداى تعالى بر اين وجه بودى،چنان كه حق‌تعالى گفت: لَوْ أَنْزَلْنٰا هٰذَا الْقُرْآنَ عَلىٰ جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خٰاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللّٰهِ [١]-الآية،يعنى لو انزلنا هذا القرآن على جبل و كان الجبل ممّن يسمع و يعقل لرايته كذا.

قوله: وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَيْتِ ،«لام»ايجاب و اختصاص است،يقال:

لفلان عليه كذا،يعنى او راست،جز[٤٤٤-ر]او را نيست. عَلَى النّٰاسِ ،لفظ عام است بر مردمان شريف و وضيع و برّ و فاجر و مؤمن و كافر،و اگر نه مخصّص باشد هرچه اين نام بر او افتد از اين جنس داخل بود در او.و در آيت دليل است بر آنكه كفّار مكلّف‌اند به حج لتناول عموم اللّفظ لهم.

حِجُّ الْبَيْتِ ،ابو جعفر و حمزه و كسائي خوانند:حجّ البيت به كسر«حا»در همه قرآن،و باقى به فتح«حا»خوانند،و هما لغتان:الفتح لغة اهل الحجاز،و الكسر لغة الباقين.

و بعضى اهل لغت گفتند:الحجّ بالفتح المصدر،و بالكسر الاسم و بگفتيم كه:

اصل حج قصد باشد در لغت و در شرع همچنين،جز كه مخصوص باشد بالقصد الى مكان مخصوص في ايّام مخصوصة لأداء مناسك مخصوصة.

مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ،«من»بدل«ناس»است،و هو بدل [٢]البعض من الكل،كقولك:مررت بالقوم ثلثيهم [٣]،و رايت القوم اكثرهم،و محلّ او جرّ است و تقدير الآية:و للّه على النّاس المستطيعين منهم حجّ البيت.

[١] .سوره حشر(٥٩)آيه ٢١.

[٢] .وز:البدل.

[٣] .لب:ثلثهم.