عباده داشت،و جمله شتر كه در لشكرگاه رسول بود [١]،هفتاد شتر بود و دو اسپ:يكى از آن مقداد اسود بود،و يكى از آن مرثد بن ابي مرثد.و از صلاح شش درع داشتند و هشت شمشير،و آن روز جمله شهيدان اصحاب رسول چهارده [٢]مهاجر بودند و هشت انصارى.

وَ أُخْرىٰ كٰافِرَةٌ ،اى فرقه اخرى،و فرقتى ديگر كافر بودند،و ايشان مشركان مكّه بودند و رئيس ايشان عتبة بن ربيعه [٣]بود،و مشركان [٤]نهصد و پنجاه مرد بودند و صد اسپ داشتند.و اوّل كالزارى [٥]كه رسول-عليه السلام-در او حاضر بود [٦]كالزار [٧]بدر بود،و سبب آن عير ابو سفيان [٨]بود-چنان كه قصّه آن در جاى خود بيايد.

و زهرى خواند در شاذّ:«فئة»به جرّ بر بدل،و ابن السميقع خواند به نصب:

«فئة»على المدح،و مجاهد خواند:«يقاتل»بالياء ردا الى المعنى يَرَوْنَهُمْ ،ابو جعفر و نافع و يعقوب خوانند،و در شاذّ حسن بصرى و ابو رجاء و ابو بحريّه [٩]و شيبه و ايّوب:

«ترونهم»به«تا»،بر اين قرائت خطاب با جهودان است،گفت:اى جماعت جهودان!شما مشركان را دوچندان ديدى كه مسلمانان را،و آن‌كس كه به«يا» خواند خلاف كردند در او [١٠]،بعضى گفتند:رؤيت مسلمانان را بود،يعنى مسلمانان [١١]مشركان را دوچندان ديدند كه خود را.

آنگه عدد اندك بر عدد بسيار ظفر يافتند،اين آيت بود كه خداى تعالى گفت:

قَدْ كٰانَ لَكُمْ آيَةٌ .

عبد اللّه مسعود گويد:به اوّل كه در نگريديم گمان برديم كه ايشان ششصد و

[١] .مج،وز+جمله.

[٢] .همه نسخه بدلها+مرد.

[٣] .اساس كه در اين مورد نونويس است:ربيع،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٤] .اساس كه در اين مورد نونويس است:و ايشان،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٥] .همه نسخه بدلها بجز دب:كار زارى.

[٦] .همه نسخه بدلها:حاضر آمد.

[٧] .همه نسخه بدلها بجز دب:كارزار.

[٨] .مج،وز،دب،لب،غز ابو سفيان،آج،فق:غزا ابو سفيان،مب،مر:كارزار ابو سفيان.

[٩] .كذا:در اساس،مج،وز،دب،آج،لب،فق،مب:ابو بحريد،مر:ابو تحريه،چاپ شعرانى(٤٥٨/٢):ابو مخرمه.

[١٠] .اساس كه در اين مورد نونويس است:آيت،مب،مر:ندارد،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[١١] .اساس كه در اين مورد نونويس است:مسلمان،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.