روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٠٢ - ترجمه

باشند،و ديگرى به خلاف آن حزر كند،و ديگرى به خلاف آن گويد.و چون بنگرند نه چنان باشد كه ايشان حزر كرده باشند.اين نه از سبب آن باشد [١]كه بعضى را ادراك كرده باشند و بعضى را ادراك نكرده باشند.آن‌كس كه كم گويد،يا آن‌كه بيشتر گويد به حزر،ادراك كسى كرده باشد كه نبود،بل هركسى از [٢]گمانى كه برده باشند [٣]از سر آن گمان چيزى گويد [٤]،و اين از باب ادراك در چيزى نباشد.

اگر گويند:حكمت [٥]در آنچه بود كه مسلمانان يا [٦]مشركان عدد به خلاف آن گمان بردند كه بود؟گوييم:آن‌كه مسلمانان مشركان را دو چند [٧]خود گمان بردند،و ايشان سه چندان بودند،غرض آن [٨]تقليل عدد و تحقير ايشان بود در چشم مسلمانان تا بددل نشوند و به دلى قوى و اميد[ى] [٩]فسيح [١٠]به كارزار [١١]مشغول شوند، ضعف و فشل در نيابد ايشان را.

و امّا تقليل مسلمان در چشم مشركان براى آن بود كه تا [١٢]ايشان متهاون باشند به كار و اعداد نكنند و ساز كارزار بواجب به دست نيارند،و مبالات و اكتراث نكنند،و مسلمانان به حزم و احتياط به كارزار مشغول شوند،اين نيز سبب ظفر مسلمانان باشد بر كافران.

و امّا آن‌كه [فرّاء گفت] [١٣]: يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ ،بر خود سؤال كرد كه چرا «مثليهم»گفت:و ايشان-اعنى مشركان-سه چندان بودند كه مسلمانان؟براى آن‌كه اينان سيصد و سيزده مرد بودند،و ايشان نهصد و پنجاه مرد،و از اين جواب داد كه:اين چنان بود كه مردى را در كارى سه مرد به كار بايند [١٤]و يكى حاضر باشد،