برخلاف عادت خواهد بودن بى‌مرد تا [١]برحسب عادت از مردى به حكم شرع و فرمان خداى،چنان كه يكى از ما گويد [٢]:فلان چگونه سفر خواهد كردن،و او مركوب ندارد!و معنى آن است [٣]:از خود قوّت رفتن دارد و يا مركوبى جايى هست كه او بر نشيند؟ قٰالَ كَذٰلِكِ ،گفت،يعنى جبريل-عليه السلام:«كذلك»،همچنين باشد كه تو هستى،و خداى تعالى بيافريند آنچه خواهد،يعنى برآن وجه كه خواهد با مرد و بى‌مرد بر او متعذّر نبود [٤]. إِذٰا قَضىٰ أَمْراً ،چون حكم كند كارى را،آن باشد كه گويد:«كن»،بباش،خود بباشد.و در اين دو قول گفتند:

يكى آن‌كه:اين عبارت باشد عن نفي التّعذر عليه،تا در مكان [٥]و تسهّل [٦]بر او چنان بود كه يكى از ما گويد:«كن»چنان كه او را رنجى نرسد همچون خداى تعالى بى‌كلفتى و مشقّتى هرچه خواهد بكند.

جواب دوم [٧]آن است كه:خداى تعالى«كن»به علامتى كرده است فرشتگان را تا ايشان [٨]بدانند[كه خداى تعالى-جلّ جلاله-فعلى خواهد كردن،و ايشان را در آن اعلام لطف باشد] [٩].

سه‌ام [١٠]آن است كه:خداى تعالى اين به صيغت امر گفت،تنبيه بر آنكه چنان كه آمر مأمور را فرمايد و مأمور امتثال كند و زيردستى و طاعت نمايد،فعل منقاد او باشد همچنان كه بنده مطيع خداوند را.امّا قوله: فَيَكُونُ ،روا نباشد الّا به رفع،و نصب بر جواب امر به«فا»صورت نبندد،براى آن‌كه اين آنجا باشد كه كلام متضمّن بود به شرط و جزا،چنان كه:انزل فتصيب خيرا،معنى آن بود كه:ان نزلت

[١] .كذا در مج و همه نسخه بدلها:چاپ شعرانى(٤٢/٣):يا.

[٢] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+كه.

[٣] .مب،مر+كه.

[٤] .دب+قال اللّه تعالى،آج،لب،فق،مب،مر+قوله تعالى جلّ جلاله.

[٥] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:امكان.

[٦] .آج:تسهيل.

[٧] .دب:ديم.

[٨] .مج،وز:به ايشان،با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٩] .مج،وز:ندارد،با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[١٠] .دب،فق،مب،مر:سيم.