سجاده های سلوک - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢١٧ - ديدگاه هاي متفاوت دربارة علم حضوري به خدا

و هيئتي جديد به نام ساختمان پديد آورده است. او تنها واسطه و عامل پديدآوردن ساختمان از مواد پراكنده است و از اين نظر، فاعل اعدادي شناخته مي‌شود.

عامل و علت ايجادي، چيزي را كه نيست به وجود مي‌آورد و كار او تنها تركيب و چينش مواد نيست؛ بلكه او معلول را از كتم عدم به وجود مي‌آورد. علت ايجاديِ پديده‌ها خداوند است و از اين نظر خداوند به همة مخلوقات و پديده‌ها علم حضوري دارد. نفس انسان نيز علت ايجادي افعال و انفعالات خود است و از اين نظر نفس همان‌طور كه به خود علم حضوري دارد، به افعال و انفعالات خود نيز علم حضوري دارد. اراده و تصميمْ معلول نفس انسان‌اند و نفسْ علت ايجادي آنها به‌شمار مي‌آيد؛ نه‌آنكه عامل اعدادي آنها باشد؛ مانند عامل اعدادي بودن صنعت‌كار براي توليد صنعتي خود. وقتي انسان اراده مي‌كند و تصميم مي‌گيرد، آن تصميم و اراده بدون آنكه پيشينه‌اي داشته باشد، ناگهان توسط نفس به وجود مي‌آيد، و نفس آن تصميم و اراده را خلق مي‌كند.

همچنين وقتي ما چيزي را مشاهده مي‌كنيم، صورت ذهني آن در ذهن ما پديد مي‌آيد و نفس ما خالق آن صورت ذهني است. از اين نظر، نفس به صور ذهنيِ نقش‌يافته در آن، علم حضوري دارد. معلول، قائم به علت ايجادي خود است و وجود مستقل از علت خود ندارد. فعل علت براي معلول حضور دارد و ممكن نيست آن علت از بين برود و معلول باقي بماند. ممكن نيست انسان از بين برود و يا توجهش از اراده و صور ذهن خود منصرف شود و اراده، تصميم و صور ذهني او باقي بمانند. تا وقتي انسان از اراده و تصميم و صور ذهني خود غافل نشده، آنها وجود دارند. پس آنها در ايجاد و بقا نيازمند علت ايجادي خود هستند. همچنين پديده‌ها و مخلوقات، قائم به علت ايجادي خود (خداوند) هستند و براي خداوند حاضرند و خداوند به آنها علم حضوري دارد. علاوه بر آنكه حدوث و ايجاد آنها به‌‌وسيلة خداوند انجام پذيرفته، بقاي آنها نيز لحظه‌به‌لحظه به‌‌وسيلة خداوند افاضه مي‌شود و وجود مستمر آنها قائم به اراده و مشيت الهي است.