سجاده های سلوک - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٣٤ - مراتب علم حضوري به خداوند

همان موجود بسيطي است كه هيچ كثرت و تعددي در آن راه ندارد. اين ذات عين صفات است. به‌تعبير‌ديگر، ذات از اين ديدگاه، همان وجود خارجي خداوند است.

اين در حالي است كه مقام ذات از ديدگاه عرفا يكي از مراتب و مقاماتي است كه آنان براي خداوند تصوير كرده‌اند و معتقدند كه تنها خداوند به اين مرتبه از ذات خويش علم دارد. البته افراد بنا بر مراتب معرفتي خود مي‌توانند ديگر مقامات خداوند و از جمله مقام اسما و صفات الهي را با علم حضوري بشناسند؛ گرچه اين علم حضوري، بالوجه خواهد بود؛ زيرا علم حضوري به كنه صفات الهي نيز محال است. البته از ديدگاه فلسفي، هيچ‌گونه مراتب و كثرتي براي خداوند متصور نيست و خداوند از همه جهت بسيط است؛ مراتبي كه عرفا براي خداوند تصوير كرده‌اند، تنها مفاهيمي ذهني‌اند. پس وقتي در جايي گفته مي‌شود كه شناخت ذات الهي محال است و در جاي ديگر سخن از امكان شناخت ذات خداوند مطرح مي‌شود، بايد به تعاريف ذات و اصطلاحات متفاوت آن در عرفان و فلسفه توجه كنيم. در‌واقع بايد بدانيم كه گزارة اول، منطبق بر اصطلاح عرفاني ذات است كه همان مرتبه و مقام غيب‌الغيوب است، و گزارة دوم منطبق بر اصطلاح فلسفي ذات است.

مراتب علم حضوري به خداوند

پس‌از آنكه اثبات شد في‌الجمله انسان مي‌تواند علم حضوري به خداوند بيابد، اين مسئله مطرح مي‌شود كه اين علم حضوري بنا بر مراتب وجودي و مراتب كمال نفساني افراد، مراتب دارد و چنان نيست كه علم حضوري انبيا و اوليا به خداوند، در سطح علم حضوري افراد عادي باشد. براي روشن ‌شدن مرتبه‌داريِ علم حضوري به خداوند، و از باب تشبيه معقول به محسوس، مثالي حسي ارائه مي‌كنيم.

حواس پنج‌گانه عمومي‌ترين ابزار شناخت حصولي‌اند و برخي معتقدند كه شناخت حسي، به واقعيت نزديك‌تر است. يكي از اين شناخت‌ها با ديدن محقق مي‌شود؛ اما چنان