تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٧٧

بودند.» از اين جا به اين امر هدايت مى‌شويم كه آشكارترين معنى (تحرّى رشد) طلب نجات از آتش و از خشم خدا است كه از شناختن راه هدايت به توسط نفس و عقل به دست مى‌آيد، و نيز از پرهيز كردن از گناهان و خطاها و انجام دادن كارهاى نيك و شايسته، و اين همان چيزى است كه قاسطان به انجام دادن آن نمى‌پردازند و سبب رسيدن عذاب به آنان مى‌شود. و قرآن نمى‌گويد كه آنان هيزم جهنم خواهند بود، بلكه به صيغه ماضى مى‌گويد كه بودند «كانوا»، و سبب آن است كه مرتكب گناهان و كارهاى زشت خود را در همان لحظه پرداختن به اين گونه كارها هيمه جهنم قرار داده بوده است. زمخشرى گفت: «القاسطون» يعنى كافران و منحرف شدگان از راه حق، و نكته ظريفى را از سعيد بن جبير- رضى اللَّه عنه- نقل كرد كه: چون حجاج در هنگام كشتن او از وى پرسيد كه: درباره من چه مى‌گويى؟ گفت قاسط و عادلى، و حاضران گفتند كه: چه نيكو گفت! و چنان گمان كردند كه او را به قسط و عدل توصيف كرده است، پس حجاج گفت: اى نادانان! او مرا ستمگر و مشرك ناميد و اين گفته خدا را تلاوت كرد وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ‌، نيز اين گفته او را ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ‌. [٣٤] ميان مسلمانان درباره عذاب جنيان اختلاف است، و درباره امكان تعذيب/ ٤٥٨ قاسطان بشرى با هيمه دوزخ قرار دادن آنان اجماع عام وجود دارد، ولى در كيفيت تعذيب جنيان با آتش، در صورتى كه خود از جنس آنند، اختلاف كلمه موجود است، بعضى و از جمله ايشان فخر رازى گفته‌اند: با آن كه از آتش آفريده شده‌اند، سپس از اين حالت تغيير پيدا كرده و به صورت گوشت و خون درآمده‌اند، [٣٥] و از طرفه‌ترين چيزى كه در اين خصوص خوانده‌ام اين است كه: بهلول روزى به مسجد درآمد، و ابو حنيفه از علوم خود با مردم سخن مى‌گفت، و از جمله گفت كه جعفر بن‌