تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٥٢ - شرح آيات

مناسبت خداوند متعال گفته است ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ‌؟ و جواب از اين قرار است

١- براى تأكيد بر ضرورت اين امر كه انسان مى‌بايستى در پژوهش و مطالعه و تحقيق خود تمام توجه خويش را به جستجو معطوف دارد، و به يك نگاه گذرا اكتفاء نكند، بلكه بارها امر مورد مطالعه را از نظر بگذراند و آن گاه رأى خود را اظهار كند، چه امكان آن هست كه در نگاه اول از بعضى از جنبه‌هاى طرفى و داده‌ها غافل مانده يا به اندازه كافى به تفكر نپرداخته باشد.

٢- شناخت درست و سالم جز از راه مقارنه ميان چيزها حاصل نمى‌شود، پس بر محقق لازم است كه بصر (چشم) و فكر خود را دو بار به كار گيرد، يكى مربوط به چيزى است كه مقصود شناختن و تحقيق كردن درباره آن است، و ديگرى به چيزى باز مى‌گردد كه در مقارنه با آن شباهت دارد يا متناقض با آن است.

٣- پژوهش درباره چيزى به صورت كامل با مطالعه دو جنبه آن ميسّر مى‌شود: يكى جنبه مادّى ظاهرى، و ديگرى جنبه معنوى باطنى، و جوينده نيازمند آن است كه يك بار با چشمش به مشاهده جنبه نخستين بپردازد، و بار ديگر به مطالعه و شناخت جنبه دوم باز گردد.

٤- براى آن كه انسان بتواند در شناختهاى خود از نردبان تكامل بالا رود، نيازمند به بازنگرى در چيزى است كه پيشتر در آن نظر كرده بود، براى نقد يا تكميل آن، كه بايد با نگاه انديشمندانه تازه‌اى نظر كند و به يك نگاه و نگرش راضى نماند.

[٥] چيزى كه تأكيدى براى نيازمندى آدمى به تجديد نظر در شناختهاى او به شمار مى‌رود، اين است كه مجموعه‌اى از انديشه‌ها و معتقدات نادرست (اسطوره‌ها) وجود دارد كه فكر وى از آنها تأثير پذيرفته، و اصلاح آن جز به تكرار بصر و بصيرت ميسر نمى‌شود، و از جمله آنها است تصورات وابسته به نظام آسمان كه در آن شكافهايى كه شياطين از آنها به ملأ اعلى راه مى‌يابند و از قضا و قدر الاهى آگاه مى‌شوند، و نيز اين پندار كه ستارگان مراكز مقدراتند، و هر شخصى‌