تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٧١ - شرح آيات
از آن جهت كه منافى با حكمت خدا در آفرينش انسان در آن است كه همان ابتلا و در معرض آزمون قرار گرفتن است، اين توانايى را دارد كه زندگى خود را به صورت بهتر و برترى تبديل كند.
[١٦- ١٧] به همان گونه كه شايسته است آدمى از رام كردن زمين بهرهمند شود و از اين رحمت الاهى نام «تبارك» را احساس كند، بر وى نيز واجب است كه از توانايى خدا بر همه چيز با خبر شود، و بداند كه اگر او بخواهد مىتواند اين بركت را از او سلب كند و زمين آرام و رام و مسخر شده براى او به صورت اسبى سركش درآيد كه پيوسته از اين سو به آن سو مىجهد، يا تغييرى در نظام جهانى پديد آورد و ناگهان آسمانى كه حامى او بود به صورت خاستگاه براى عذابى شود كه زمين و ساكنان آن طاقت تحمل آن را ندارند. و يادآورى از اين حقيقت به دو سبب حايز اهميّت است.
اوّل: آن در كنار متنعّم بودن انسان به بركات و رحمتهاى خدا كه در طبيعت وجود دارد، به او يك توازن نفسى و عقلى و عملى مىبخشد كه وى را به طرف راه درست در زندگى رهبرى مىكند، و فزونى نعمت مايه گمراهى و منحرف شدن از هدفهايش نمىشود. پس در آن هنگام كه آدمى به يقين داشتن به قدرت خدا بر او دست يابد، تسليم امر او مىشود،/ ١٦٦ و با وى اتصال پيدا مىكند و در برابر او خضوع و خشوع نشان مىدهد، و اين از بزرگترين ابعاد ترس از خداوند متعال است.
دوم: از نفس آدمى شرك ريشهكن مىشود، و ديگر از مكر خدا ايمنى پيدا نمىكند تا با اعتماد به شركاى پندارى وى (همچون شياطين و بتها و فرشتگان و اين كه آنها مىتوانند در مقابل قدرت خدا مقاومت كنند و از مشيّت او جلوگيرى به عمل آورند) به عصيان نسبت به او برخيزد، يا در مقابل رحمت او به گستاخى بپردازد.
أَ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ- از كجا ايمنى و اطمينان داريد كه آن كس كه در آسمان است، با لرزش و تزلزل زمين شما را در آن فرونخواهد برد.» يعنى زمين داراى همان اضطرابها و تموجها شود كه دريا چنان مىكند، و