تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٦٥
كوشش و تلاش كردن بپردازند، به اسطورهها و خرافات پناه مىبردند، و در عوض آن كه به خداى عزّ و جلّ از راه اطاعت از او نزديك شوند، به جن پناه مىبردند و چنين مىپنداشتند كه آنان مىتوانند از خشم خدا جلوگيرى كنند يا در امر او سبحانه و تعالى تأثيرى داشته باشند. به جاى اين كه به تقويت اراده خود بپردازند، و فكر خود را در مواجهه قشونى با دشمن به كار اندازند، به اين فرهنگ مرده و گمراه كننده متوسّل مىشدند ... و به چيزى جز شرّ و رنج و بدبختى دست نمىيافتند.
از راههاى تلاقى ميان انس و جن- علاوه بر معاونت بر باطل- مشابهت راههاى انحراف و گمراهى در انديشهها و فرهنگها است، و از اين جمله است كفر ورزيدن به آخرت همچون نتيجهاى از فرهنگ متكى بر پندارها و تصورها و نه بر فهم و شناخت واقع و حقيقت و روش علمى متكى بر دليل و حجت.
«وَ أَنَّهُمْ ظَنُّوا كَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ أَحَداً- و آنان، همچون شما، چنان مىپنداشتند كه خدا هيچ كسى را مبعوث نخواهد كرد.» در مجمع البيان آمده است: يعنى فرستادهاى را پس از موسى و عيسى مبعوث نخواهد كرد، [١٦] و در تفسير كبير: محتمل است كه مراد آن بوده باشد كه، بنا بر مذهب براهمه كسى را به رسالت نفرستد، [١٧] و با وجود امكان صحت اين رأى، بايد گفت كه معناى نزديكتر آيه بعث و برانگيختن مردمان براى حساب و جزا بوده باشد، و اين ريشه هر انحراف و گريز از چارچوب مسئوليّت است. و آيه اين اعتقاد واهى را طرد مىكند كه جنيان خدايانى خود به خود آفريدهاند و نمىميرند، هرگز چنين نيست ... آنان مىميرند- به همان گونه كه فرزندان آدم مىميرند- و همچون بشر بار ديگر در آخرت بعث پيدا مىكنند. و بعضى از آنان در بعث شك مىكنند كه همين شك آنان را به شرك و انحراف بيشتر وا مىدارد.
/ ٤٤٨ در ميان مفسران اختلافى در اين باره وجود دارد كه آيا اين از جمله
[١٦] - مجمع البيان، ج ١٠، ص ٣٦٩.
[١٧] - التفسير الكبير، ج ٣٠، ص ١٥٧.