تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٥٥ - شرح آيات
دريدن نظم خدا است كه موجب عذاب مىشود. و اين آيه ارتباط محكمى با آيه دوم سوره دارد كه در آن اين مطلب بيان شد كه حكمت آفرينش آشكار ساختن جوهر و ماهيّت انسان از طريق آزمودن با بليّهها است، و كفر و عذاب صورتى براى شكست خوردن آدمى در قيام به نقش و واجبى است كه براى آن آفريده شده است، و در نتيجه به جهنم سقوط مىكند.
«وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ- و بد سرنوشتى است،»/ ١٤٩ و مصير از صيرورت است يعنى آنچه خود را به سوى آن پيش مىبرد، و ملاحظه مىشود كه خدا در اين سوره چهار بار با آوردن اسم رحمان درباره آن تأكيد كرده است (در آيههاى سوم و نوزدهم و بيستم و بيست و نهم)، و چنان است كه گويى خداوند متعال مىخواهد در اين باره تأكيد كند كه ما را از آن روى آفريده است تا مشمول رحمت و بخشندگى خويش قرار دهد، نه اين كه ما را با عذاب معذب سازد، ولى اين خود ما هستيم كه در نتيجه كفر ورزيدن به او عذاب را براى خود انتخاب مىكنيم، و چنان نيست كه خدا رسيدن به آن سرنوشت بد را براى ما اراده كرده باشد ... و آيا به چيز كافر مىشود و به كفر ورزيدن مىپردازد؟ به آفريننده و روزى دهنده و بخشنده زندگى و مالك همه هستى و دارايى خود كافر مىشود، و در مقابل نعمتهاى او با همين نعمتها به عناد و سرسختى در برابر او مىپردازد ... با نعمت مال و نيرو و تندرستى و گوش و چشم و ... و ...! و شايد اين همان چيزى باشد كه كلمه «بربهم» الهام بخش آن باشد، يعنى به او و به وسيله نعمتهاى او.
[٧- ٩] قرآن با تفصيل بيشتر گفتار در موضوع عذاب را ادامه مىدهد و بعضى از صفات جهنم و اصحاب آن را در هنگام فرو افكنده شدن در آن بيان مىكند، تا مگر اين غيب را به صورتى احساس كنيم، و از سطوت خدا بترسيم ...
پس صفات جهنم چيست؟
نخستين صفت آن اين است كه- همچون يك گودال يا دره- ژرفاى عظيم دارد، و اوّلين عذابى كه اهل جهنم در آن احساس مىكنند، همين فرو افتادن از بالا