توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٤٩ - وجه جامع وهمى بودن تضاد و شبه آن

[ امثال ذلك‌] اوصاف و معانى از قبيل [اطاعت‌] و [عصيان‌] ميباشد چه آنچه [اطاعت‌] مثل ايمان و [عصيان‌] نظير كفر مى‌باشد چنانچه طائع همچون مؤمن و عاصى بمثابه كافر مى‌گردد.

قوله: فانّه يعدّ من المتضادين: ضمير در [فانّه‌] به ما يتّصف بها راجع است.

قوله: او شبه تضاد: مقصود اينست كه هيچيك از دو شيئ متعاطف ضد ديگرى نبوده بلكه هركدام مستلزم معنائى بوده كه با معنائى كه ديگرى مستلزم آنست تنافى دارد و طبق بيان شارح شبه تضاد بر دو قسم است:

الف: شبه تضاد در محسوسات همچون مثال [سماء] و [ارض‌].

ب: شبه تضاد در اعم از محسوسات و معقولات نظير [اوّل‌] و [ثانى‌]

قوله: احدهما فى غاية الارتفاع: مقصود از آن [سماء] بوده و از [و الآخر فى غاية الانحطاط] ارض مى‌باشد.

قوله: و هذا معنى شبه تضاد: مشاراليه [هذا] كون احدهما فى غاية الارتفاع و الآخر فى غاية الانحطاط مى‌باشد.

قوله: و ليسا متضادين: ضمير تثنيه در [ليسا] به سماء و ارض عود مى‌كند.

قوله: لعدم تواردهما على المحل: يعنى لعدم تعاقبهما على المحل و مقصود اينست كه تحقق سماء و ارض در خارج موقوف نيست بر اينكه محل و موضوعى داشته باشند.

قوله: لكونهما من الاجسام: مقصود اينست كه ايندو از جواهر محسوب مى‌شوند و اهل فن در تعريف جوهر گفته‌اند: