توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٤٥ - شرط مقبول بودن عطف با ادات عاطفه

سپس گويد:

كلمه [لا] در مصراع اوّل اين بيت اشاره است به نفى آنچه حبيبه بر ابو تمام ادعاء نموده و اظهار كرده است كه عشق و هواى او كم شده و ديگر رغبتى بوى ندارد.

و دليل ما بر اين معنا بيت سابق بر اين فرد مى‌باشد.

شرح فارسى:

توضيح‌

قوله: جهة جامعة: مقصود از [جهت جامعه‌] وصفى استكه متعاطفين را در عقل يا وهم و يا خيال با هم جمع نموده و يكى را نزديك و قريب ديگرى قرار دهد و بايد توجه داشت كه مطلق اجتماع كافى نيست بلكه طبق اشاره‌اى كه نموديم مى‌بايد يكى از آندو را نزديك ديگرى قرار دهد چه آنكه تمام موجودات عالم با هم در يك جهت مشترك و مجتمعند حتى برخى از اشياء كه عطفشان بر يكديگر مقبول و مستحسن نيست در بيشتر از يك جهت با هم وجه اجتماع دارند مانند مار مولك و ماهى كه هم حيوان بوده و هم غير پرنده و هم غير موذى و نيز بسيارى ديگر از جهات مشتركه كه در هردو مى‌باشد ولى معذلك عطفشان بيكديگر شايسته نبوده و مقبول نمى‌باشد زيرا هيچكدام از اين جهات و امور مشتركه موجب قرب يكى به ديگرى نمى‌باشد.

قوله: لما بين الكتابة و الشعر من التناسب الظاهر: و مقصود از [تناسب ظاهر] اينست كه هردو عبارتند از انشاء كلام با اين فرق كه شعر انشاء نظم بوده ولى كتابت انشاء نثر مى‌باشد.

قوله: من التضاد: يعنى تضاد بين اعطاء و منع موجب قرب‌