پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٣٨ - شرح و تفسير پيشروى به سوى سر منزل مقصود

به بهشت است- سخن مى‌گويد.

نخست مى‌فرمايد: «ايمان، روشن‌ترين راه، با نورانى‌ترين چراغ است» (سبيل أبلج‌ [١] المنهاج، أنور السّراج‌ [٢]).

از آن جا كه بهترين راه، راهى است كه در روزها روشن و بدون هيچ گونه مانع، و شب‌ها نيز داراى چراغ باشد، امام عليه السّلام ايمان را به چنين راهى تشبيه كرده است. اين احتمال نيز وجود دارد كه مراد از سراج چراغ‌هايى است كه به صورت علامت در جاده‌ها نصب مى‌گردد تا مسافران به بيراهه نروند يعنى ايمان، راهش روشن و نشانه‌هايش آشكار است.

سپس مى‌افزايد: «به سبب ايمان، انسان به اعمال صالح رهنمون مى‌شود و به وسيله اعمال صالح، ايمان آشكار مى‌گردد. با ايمان، كاخ علم و دانش آباد مى‌شود و به وسيله علم، هراس از مرگ (و مسئوليت‌هاى بعد از آن) حاصل مى‌گردد» (فبالإيمان يستدلّ على الصّالحات، و بالصّالحات يستدلّ على الإيمان، و بالإيمان يعمر العلم، و بالعلم يرهب الموت).

به يقين، ايمان در هر دو جمله به معناى عقيده باطنى است؛ در حالى كه «يستدلّ» در جمله اوّل به معناى عليّت است و در جمله دوم، كاشفيّت، يعنى ايمان سبب عمل صالح مى‌شود و عمل صالح، كشف از ايمان مى‌كند؛ ولى اين احتمال نيز وجود دارد كه «يستدلّ» در هر دو به معناى عليّت باشد؛ يعنى همان گونه كه ايمان، سبب عمل صالح مى‌شود، عمل صالح نيز سبب قوّت ايمان است.

و اين كه مى‌فرمايد: «به وسيله ايمان، عالم علم آباد مى‌شود» ممكن است اشاره به دو نكته باشد:

[١] «ابلج» از ماده «ولوج» به معناى روشن شدن، مخصوصا روشنايى آغاز صبح است.

[٢] معروف در ميان شارحان نهج البلاغه اين است كه «سبيل» خبر مبتداى محذوفى است و آن ايمان است به قرينه آن چه در جمله بعد آمده است. بعضى نيز احتمال داده‌اند كه مبتداى محذوف «سبيل الجنّة» است كه در بخش قبل آمده و در واقع، جمله «و أمّا فلانه ...» به صورت جمله معترضه‌اى است كه در اين ميان ذكر شده است.