جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ١٢٥ - غزل ٣٧٧ رهروان را عشق بس باشد دليل

معشوق نمى خواهند و نمى گويند؛ كه:

٢٦٨٨

«ألْعِبادَةُ [إنَّ الْعُبّادَ] ثَلاثَةٌ: قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّه- عَزَّ وَجَلَّ- خَوْفاً، فَتِلْكَ عِبادَةُ العَبيدِ؛ وَقَوْمٌ عَبَدْوا اللَّهَ- تَبارَكَ وَتَعالى‌- طَلَبَ الثَّوابِ، فَتِلْكَ عِبادَةُ الاجَرآءِ؛ وَقَوْمٌ عَبَدُوا اللَّه- عَزَّ وَجَلَّ- حُبّاً لَهُ، فَتِلْكَ عِبادَةُ الأحْرارِ، وَهِىَ أفْضَلُ العِبادَةِ.»

[١]: (عبادت [يا: عبادت كنندگان‌] سه گونه‌اند: گروهى خداوند عزّ وجلّ را از روى ترس مى پرستند، كه اين عبادت بردگان است؛ و گروهى خداوند- تبارك و تعالى- را براى رسيدن به ثواب پرستش مى كنند، كه اين عبادت مزد بگيران مى باشد، و گروهى خداوند عزّ وجل را از روى دوستى و محبّت عبادت مى كنند، كه اين عبادت آزادگان است، و بهترين عبادت مى‌باشد.).

خواجه هم مى خواهد بگويد: يادم از عشق او مزن، و يا دست از عبادات قشرى و خشك بردار و جامه تقواى ظاهرى را به رنگ اخلاص فرو بر تا مورد عنايت معشوق گردى.

كنايه بر اينكه: عشق نگار بود كه خواجه را به غايت مقام عبوديت كشيد و خاكسار او نمود. در جايى مى گويد:

واقع شدن اين بيت پس از ختم غزل، مى‌نمايد كه آن را براى يكى از سلاطين هم فكر خود فرستاده، و بيتى به عنوان دعاى به وى در ذيل آن نگاشته باشد.

[١]- وسائل الشيعه، ج ١، ص ٤٥، روايت ١.

[٢] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٢٠٠، ص ١٦٩.