عذاب‌كننده نباشيم تا آنگاه كه پيامبرى برانگيزيم- إسراء: ١٥»، و نيز اين آيه: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ‌،: «پيامبرانى نويد رسان و بيم‌كننده- نساء: ١٦٥»، در نتيجه آن آزمون الهى با استطاعتى كه به بنده ارزانى داشته [يا: به بنده داده‌] همان عقيده ما بين جبر و تفويض است، كه قرآن بدان گويا است و احاديث امامان از خاندان پيامبر عليهم السّلام بدان جارى.

پس اگر بگويند: حجّت و دليل در اين كلام الهى: «خدا هر كس را كه خواهد راه نمايد و هر كس را خواهد گمراه سازد» و مانند آنها چيست؟ گوئيم: تفسير اين آيات همگى بر دو معنا است، امّا معناى نخست: كه قدرت او را اعلام مى‌دارد، يعنى: او به هدايت و گمراهى هر كس كه خواهد قادر و توانا است، پس هر گاه با قدرت خود آنان را وادار بر يكى از آن دو كند نه ثواب برند و نه عقاب كشند، بهمان ترتيبى كه در نامه شرح داديم، و معناى ديگر اين است كه مراد از هدايت خداوند راهنمائى او است، مانند اين آيه: وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ‌: «و اما قوم ثمود (قوم صالح)، آنان را راه نموديم»، يعنى راهنمائى كرديم‌ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى‌ عَلَى الْهُدى‌:

«ولى كورى (گمراهى) را بر رهيابى برگزيدند- فصّلت: ١٧»، بنا بر اين اگر آنان را وادار بر هدايت كرده بود، توان گمراه شدن نداشتند، و اين طور نيست كه هر آيه متشابه و مبهمى بتواند بر آياتى محكم كه مأمور به تحصيل آنهائيم حجّت و دليل باشد، و بنا به گفته خود قرآن: مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ‌ الآية: «برخى از آيات آن محكم‌اند، كه آنها مادر و اصل كتاب‌اند، و برخى ديگر متشابهند، امّا آنان كه در دلشان كژى (انحراف از راه راست) است آنچه را متشابه است پى مى‌گيرند براى فتنه‌جوئى و در جستن تأويل، و حال آنكه تأويل آن را نمى‌داند- تا آخر آيه ٧ سوره آل عمران»، و نيز فرموده:

«پس بندگان مرا مژده ده* آنان كه سخن را مى‌شنوند و بهترين آن را پيروى مى‌كنند» يعنى محكمتر و واضحترين آن را، «اينانند كسانى كه خدا راهشان نموده، و ايشانند خردمندان- زمر: ١٧ و ١٨».

اميدوارم خداوند همه ما را به همان سخن و كردارى كه موجب دوستى و رضايت خود اوست موفّق فرمايد، و در پرتو منّت و فضل خود؛ از نافرمانى خود دور فرمايد، و حمد بسيار از آن خدا است همان طور كه اهل آنست، و صلّى اللَّه على محمّد و اله الطّيّبين، و حسبنا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ‌.