تحف العقول ت جعفری - ابن شعبه حرّاني - الصفحة ٤٤٦ - نامه آن حضرت
پس هر گاه شخصى سخنى گويد و قلبش آن را تصديق كند، نيّت او را وادار مىسازد تا با آشكار نمودن كردار كلام خود را تصديق كند، و در صورتى كه قلبش گفتهاش را تصديق نكند درستى و حقّانيّت آن آشكار نگردد، و در هر حال خداوند آن صدق نيّت را هر چند فعل موافق آن نباشد- بدليلى كه مانع اظهار آن باشد- پذيرفته است، در اين آيه: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ: «مگر آن كس كه به ناخواه مجبور شود [كه حرفى خلاف ايمانش گويد] در حالى كه دلش به ايمان آرام است- نحل: ١٠٦»، و اين آيه: لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ:
«خداوند شما را به سوگندهاى بيهوده و ناسنجيدهتان بازخواست نمىكند- بقره: ٢٢٥»، در نتيجه قرآن و احاديث پيامبر ٦ راهنمائى نمودهاند كه دل نه تنها صاحب حواسّ و ادراكات انسانى است كه تمام اعمال آنها را تصحيح مىكند، و آنچه را كه قلب اصلاح كند باطل نشود.
پس اين شرح و بيان نمونههاى پنجگانهاى بود كه امام صادق ٧ متذكّر آنها شده، و فرموده: آنها همه مرتبه ميان جبر و تفويض است، پس هر گاه اين پنج نمونه بطور كامل در آدمى گرد آيد در اين صورت بايد دستورات خدا و رسولش را تماما بكار بندد، و هر گاه بندهاى فاقد يكى از آنها باشد به نسبت همان كاستى، تكليف و عمل از او كم گشته و ساقط مىگردد.
و امّا شواهد قرآنى مربوط بموضوع امتحان و آزمايش با «استطاعت»- كه جامع عقيده ما بين جبر و تفويض مىباشد- بسيار است، و از شمار آنها اين آيه است: وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرِينَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ: «و بىشكّ شما را بيازمائيم تا مجاهدان و صابران شما را معلوم كنيم و خبرهاى شما (اعمال و كردارتان) را بيازمائيم- محمّد ٦: ٣١»، و اين آيه: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ: « [و كسانى كه آيات ما را دروغ شمردند] اندك اندك از جايى كه ندانند گرفتارشان خواهيم ساخت- اعراف: ١٨٢»، و اين آيه: الم* أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ: «آيا مردم پنداشتهاند همين كه گويند ايمان آورديم آنان را وامىنهيم و آزموده نمىشوند؟!- عنكبوت: ١ و ٢»، و خدا در مورد «فتنه» كه مراد همان امتحان و آزمون است فرموده: وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ- الآية: «و هر آينه ما سليمان را آزموديم- ص: ٣٤»، و در داستان موسى ٧ فرموده: فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُ: «ما قوم تو را پس از تو آزموديم و سامرى گمراهشان ساخت- طه: ٨٥»، و كلام موسى كه