شمردن آن باشد [يك چنين شخصى‌] كافر است. و اگر گرايش او به ضلالت و گمراهى از سر ديانت بخاطر تأويل و تقليد و تسليم و دلخوش بودن به گفته پدران و گذشتگان باشد او مشرك است، و بسيار كم پيش مى‌آيد كه فردى بر گمراهى و ضلالتى بپايد و هوى و هوس؛ او را به بعضى از آن تعريفى كه شرح داديم نكشاند.

و مقصود از فسق هر گناهى از گناهان كبيره است كه شخص مرتكب آن شود يا داخل‌شدنش بدان معصيت از جهت لذّت و شهوت و شوق غالب بوده باشد كه آن فسق است، و مرتكبش فاسق بوده و به سبب فسق از ايمان بيرون است، پس اگر اين كار را ادامه دهد تا جايى كه به حدّ سستى و كوچك شمردن آن و بى‌اعتنائى افتد كارش بجهت اين بى‌اهميّتى و بى‌اعتنائى به كفر مى‌انجامد (يعنى كفرش حتمى است). و مقصود از مرتكب گناهان كبيره كه منشأ و ريشه تباهى ايمانش مى‌باشد شخصى است كه غرق گناهان بزرگ است بى‌آنكه از روى انكار و ديانت بباطل و لذّت يا شهوتى است؛ بلكه تنها به جهت تعصّب و خشم است كه بارها و فراوان مرتكب گناهان كبيره‌اى همچون تهمت و ناسزاگوئى، قتل و غارت و حقّ كشى و امثال آنها مى‌شود، و ديگر آن گناهانى كه ورود بدان عادت است و عارى از خوشى، همچون شراب، زنا، و لهو[١]، كه انجام اين گناهان تماما موجب فساد و تباهى همان ايمانى است كه از وى خارج شده، پس بدين جهت نه مشرك است و نه كافر و نه گمراه. بلكه بنا به تعريفى كه از جهالت نموديم او جاهل است و نادان، پس اگر با هوى و هوس خود به يكى از انواع تعاريفى كه براى مرتكبين ذكر كرديم گرايش پيدا كند از همان دسته محسوب گردد.

[جواب امام ٧ در باب انواع امرار معاش و انواع مخارج و هزينه‌ها]

شخصى از آن حضرت ٧ پرسيد: انواع امرار معاش [يا: درآمدهاى‌] بندگان كه شامل كسب و كار و داد و ستد است و همچنين انواع مخارج و هزينه‌ها چند گونه مى‌باشد؟ فرمود: تمامى انواع امرار معاش يا گذران زندگى از جهت داد و ستد كه در آن كسب و كارى هست چهار گونه مى‌باشد، پرسيد: آيا تمامى اين چهار نوع حلال و مباحند، يا تماميشان حرامند و نامشروع، يا برخى حلالند و برخى حرام؟ فرمود برخى از اين امور چهارگانه بنوعى حلال و بنوعى حرام است، و اين امور؛ معيّن و داراى خصوصيّاتى معلوم و مشهورند. پس نخستين نوع از اقسام چهارگانه، ولايت و سرپرستى و حاكميّت برخى از آنان بر ديگران‌

[١] يعنى: اشتغال بعيش و طرب و امثال آن.