دستور صاحبش رفتار نمايد، بهمين ترتيب آن مجازات دائمى كه از آن وى را برحذر داشته بود بر او واجب شود، بى‌آنكه بر او ستمكار باشد، زيرا قبلا او را امر كرده و اعلام نموده، و آگاهش ساخته، پس بدين ترتيب بايد به وعد و وعيد خود نيز جامه عمل بپوشاند، و اين گونه مولاى توانا و مسلّط؛ وصف گردد.

و امّا مولى [در مثال فوق‌] همان خداوند جليل و حكيم است، و غلام، آدميزاده مخلوق است، و مراد از مال يا دارائى همان قدرت گسترده او، و امتحان او، آشكار ساختن حكمت و قدرت او است، و سراى فانى؛ دنيا است، و آن مقدار مال كه مولا به غلام داده، همان قدرتى است كه به آدميزاده داده، و امورى كه مولا دستور به صرف مال در آن موارد داده؛ بكارگيرى قدرت و توان، در راه پيروى از انبياء و اعتراف بدان چه از جانب خدا آورده‌اند، و خوددارى از بكار بردن آن وسائلى كه از آن نهى كرده همان راههاى شيطان است. و امّا وعده‌اش كه نعمت دائم است همان بهشت باشد، و سراى ديگر كه جهان پاينده باشد، سراى آخرت است. و كلام ميان جبر و تفويض عبارت از: آزمايش و آزمون و امتحان سخت و مشكل بجهت قدرت و توانى است كه به بنده داده.

و بيان و شرح اين قدرت در همان پنج مثالى است كه حضرت صادق ٧ يادآور شده‌اند (تندرستى، آزادى راه، و مهلت كافى، و توشه راه، و وسيله تحريك) كه آن [پنج نمونه‌] تمامى فضل را گرد آورده، و من بخواست خدا آنها را با بيان و شواهدى از قرآن تفسير خواهم كرد شرح و بيان «تندرستى»: امّا معناى سخن حضرت صادق ٧ اين است كه:

آفرينش انسان و دستگاه حواسّ او كامل بوده و برخوردار از دوام عقل و نيروى درك و زبانى گويا است، و اين همان كلام خداوند است كه فرموده: وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‌ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا: «و بتحقيق فرزندان آدم را گرامى داشتيم، و در خشكى و دريا [بر مركب و كشتى‌] برنشانديم، و از چيزهاى پاكيزه روزيشان داديم، و آنان را بر بسيارى از آفريدگان خويش برترى كامل بخشيديم- إسراء: ٧٠»، پس با اين كلام بى‌شكّ خداى عزيز و جليل اعلام فرموده كه: آدميزاده را بر ساير خلق خود از چارپايان و درندگان و آبزيان و پرندگان برترى داده است و نيز بر هر جنبنده‌اى كه دستگاه ادراك آدميزاده با تشخيص عقل و بيان آن را درك مى‌كند، و اين [مضمون‌] همان آيه است كه فرموده: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ‌: