تحف العقول ت جعفری - ابن شعبه حرّاني - الصفحة ٢٤١ - سپس حقوق زيردستان
١٦- و امّا حقّ مالكت (يعنى مولايت) همچون حقّ زمامدار و پيشواى حكومتت مىباشد، با اين تفاوت كه اختيارات مولا بيش از زمامدار است. و اجراى دستوراتش در هر كوچك و بزرگى بر تو لازمست، جز اينكه بخواهد تو را از حقوق واجب الهى خارج ساخته، و ميان تو و حقّ خدا و حقوق مردم جدائى افكند، پس چون حقّ خدا را بجا آوردى به اداى حقّ او بازگرد، و به آن مشغول باش و سرگرم، و لا قوّة إلّا باللَّه.
سپس حقوق زيردستان
١٧- أمّا حقوق رعيّت تحت سلطهات اين است كه بدانى آنان را به بركت قدرت و توانت رعيّت خود ساختهاى، و ايشان نيز به جهت ضعف و زبونى، زيردست و رعيّت تو شدهاند، پس چه چيزى بهتر از اين كه كسى ناتوانى و خواريش تو را [از هر شرّى] كفايت كرده (خاطرت را آسوده ساخته)، تا آنجا كه او را زيردست تو نموده، و دستورت را آنچنان در آنان نافذ ساخته كه با هيچ توان و قدرتى قادر به سرپيچى از تو نمىباشند، و هر جا كه از تو به ستوه آيند فريادرسى جز رحمت و حمايت خداوند، و صبر و پايدارى چيز ديگرى ندارند، و چقدر شايسته تو است كه از اين عزّت و نيروى خداداد- كه با آن پيروزشدهاى- شكرگزار باشى.
و هر كس كه شكر خدا را بجاى آرد خداوند بر نعمتى كه او را بهرهمند ساخته بيفزايد، و لا قوّة إلّا باللَّه.
١٨- امّا حقّ زيردستان علمى تو (يعنى شاگردانت) اين است كه بدانى خداوند در آن علم كه به تو بخشيده و گنجينه حكمتى كه بتو ارزانى داشته؛ تو را قيّم و سرپرست ايشان ساخته است، پس چنانچه در اين مأموريتى كه خداوند بتو داده بخوبى عمل نمودى؛ و در برپاداشتن آن وظيفه همانند خزانهدارى مهربان؛ و خير خواه- مانند مولا به بندههايش-، و همچون مأمورى كه چون فرد نيازمندى را بيند از اموال تحت اختيارش به او ميدهد صابر و شكيبا باشى؛ در اين صورت تو سرپرستى بيدار و هوشيار بوده، و براى اين كار خادمى با ايمان هستى، و گر نه رفتار تو با خداوند خائنانه بوده؛ و با خلق او ستمكارانه باشد، و با اين رفتار خواهان سلب آن نعمت الهى و خواستار رفتار قاهرانه او شدهاى.
١٩- و امّا حقّ همسرت- كه با پيوند زناشوئى زيردست تو شده- اين است كه بدانى خداى عزّ و جلّ او را مايه آرامش و راحتى، و همدم و نگهدار تو ساخته،