معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٢١ - ٤ اهلبيت(ع) آگاهان به باطن آيات

مفاهيم باطنى آيات آگاهى دارند؟ معيارها و ضوابط دستيابى به دلالت‌هاى باطنى آيات چيست؟

استاد معرفت در برخى از آثار خود به اين مباحث پرداخته است. بطن از نظر ايشان جزو لوازم بيّن يا غير بيّن معانى آيات است و آن را به معناى مفهوم عامى مى‌داند كه آيات قرآن با صرف‌نظر از برخى ملابسات، به آن ناظر است.[١] از اين جهت كار بست قانون سبر و تقسيم را براى به دست آوردن بطن آيات لازم مى‌داند. به عنوان مثال از نظر ايشان معاى باطنى آيه‌ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَى فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِّلْمُجْرِمِينَ‌[٢] ممنوعيت استفاده از نعمت‌هاى الهى و از جمله قدرت در جهت خدمت و منفعت ستمكاران است و اگرچه اين آيه مربوط به حضرت‌ موسى‌ (ع) و مقصود از نعمت الهى داده شده به او- تكه‌اى نان يا خرما- بوده و مراد از ستمكاران، ظالمان عصر او است؛ اما هيچ يك از اين معانى در حاق معنايى آيه دخالت ندارد. از اين جهت آيه مى‌تواند چنين مفهوم عامى را به دست دهد.[٣]

استاد معرفت گرچه انكار نمى‌كند كه عموم عالمان و انديش‌وران به ميزان آشنايى با اصول و مبانى فهم و تفسير آيات قرآن، مى‌توانند به معانى باطنى آيات راه يابند، زيرا چنان‌كه اشاره شد، ايشان معناى بطن را همان معانى لازمى آيات مى‌داند كه آيات به دلالت التزامى به آن‌ها اشاره دارند؛ اما با اين حال اين نكته را مى‌پذيرد كه بيشترين سهم رهيافت به معانى باطنى آيات قرآن از آن اهل‌بيت (ع) است. بدين جهت نمونه‌هايى را در آثار خود برشمرده است.

به عنوان مثال ايشان از روايت‌هايى كه مقصود از «اهل الذكر» را اهل‌بيت (ع) دانسته‌اند، به‌رغم آنكه صدر و ذيل آيه خطاب به يهود است، دفاع كرده و در بخشى از گفتار خود چنين آورده است:

هذا هو ظاهر معني الآيتين: تفسير

«اهل الذكر

» باهل الكتاب لكن ورد في‌

[١] . ديدگاه ايشان به صورت روشن‌ترى در كرسى نظريه‌پردازى كه در دفتر پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى در قم برگزار شد، منعكس شده است. ر. ك: فصلنامه كتاب نقد، شماره ٣٧.

[٢] . قصص، آيه ١٧.

[٣] . التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ١، صص ٢٩- ٢٨.