معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٤٤ - نقد آراى علامه در آثار استاد معرفت

باشد.[١] و در جاى ديگر مى‌گويد:

علامه در اين زمينه به راهى جدا از ابن تيميه‌ رفته‌اند؛ راهى كه عميق‌تر، دقيق‌تر و فراتر از سطح انديشه‌ ابن تيميه‌ است.[٢]

همچنين وى در تبيين نظريه علامه بسيار كوشيده و از سراسر تفسير الميزان‌[٣] مباحث مربوط به تأويل را گردآورى و تلخيص كرده است. او در مقاله‌اى مى‌گويد:

در تبيين ديدگاه علامه درباره تأويل، مقالى در بيش از شصت صفحه فراهم شده و مكرر به چاپ رسيده است.[٤]

اما از سوى ديگر وى به نقد نظريه علامه پرداخته، ضمن بى‌دليل خواندن آن‌[٥] گاه آن را رأيى «غريب» يعنى ناآشنا و دور از ذهن دانسته‌[٦] و گاه آن را منبعث و برخاسته از ذوق عرفانى دور از مجالات جدل و استدلال و تنها در حد يك استحسان عقلانى مجرد مى‌داند.[٧]

گاه درباره رأى‌ ابن تيميه‌ و علامه در عين خارجى دانستن تأويل مى‌گويد:

اين جز يك فرض بعيد چيزى نيست.[٨]

ادله استاد معرفت در نقد رأى علامه عبارت‌اند از:

أ. در نظريه علامه بر معناى لغوى تأويل تكيه شده است، [در حالى‌كه تأويل اصطلاح خاصى در ميان مفسران است‌][٩]

ب. نظريه علامه درباره تأويل در بحث «نزول دفعى و تدريجى قرآن» و روايات بيانگر دو نوع نزول ريشه دارد؛ وى براى جمع بين آياتى كه بر نزول‌

[١] . همان.

[٢] .« تأويل در تفسير الميزان»، مجله وقف ميراث جاويدان، سال اول، شماره ٤، ص ٣٠.

[٣] . جلدهاى ٢، ٣ و ١٣.

[٤] . مرزبان وحى و خرد، ص ١٦٦، مقاله استاد معرفت.

[٥] . التمهيد، ج ١، ص ١٢٠.

[٦] . ر. ك: التمهيد، ج ٣، ص ٣٣.

[٧] . ر. ك: التمهيد، ج ٣، ص ٣٤.

[٨] . التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء، ص ٨٥.

[٩] . ر. ك: التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء، صص ٨٣- ٨٥.