معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١١٩ - مقدمه

باشد، چون زبان اگر عرفى باشد، هيچ‌گاه‌ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ‌[١] نمى‌گويد.

آيت‌الله معرفت: يكى از ويژگى‌هاى كنايه در زبان عربى اين است كه جمع بين معنى حقيقى و مكنى به امكان دارد؛ يعنى مانعةالجمع نيستند. آن وقت قرآن از همين اسلوب‌ها استفاده كرده است و از اين رو اصطلاحاً آن معناى نخست ظاهرى‌اش را «تنزيل» ناميده‌ايم و معناى ديگرى كه عميق‌تر است، نامش را گذاشته‌ايم «تأويل». از اين رو پيغمبر اكرم (ص) مى‌فرمايد:

ما من آي الا و له تنزيل و تأويل.

همين پرسش را براى امام‌ باقر (ع) طرح مى‌كنند كه: اينكه پيغمبر فرموده هيچ آيه‌اى نيست كه داراى تنزيل و تأويل نباشد، يعنى چه؟ حضرت مى‌فرمايد: پيغمبر (ص) در اين باره گفته‌اند:

مَا في الْقُرْآنِ آيَة إِلَّا وَ لَهَا ظَهْرٌ وَ بَطْن.

يعنى يك ظاهر دارد و يك باطن. از امام‌ باقر (ع) معناى اين حديث را مى‌پرسند، امام (ع) مى‌فرمايد:

ظَهْرها تَنْزِيلُها وَ بَطْنُها تَأْوِيلُها.

اين مسايل از همان وقت مطرح بود و به همين سبب است كه پيغمبر مى‌فرمايد: اين ظاهر از آن عامه مردم است، اما پى بردن به آن معانى كه پشت اين ظواهر است، از آن خواص است كه دانشمندان و علما باشند.

اينكه مى‌گويد فلينظر الى طعامه‌ يعنى به طعامت نگاه كن، ببين چه مى‌خورى! خوب همين معنا مراد است. و اين معنا بدون ترديد قصد شده است، اما آيا برداشت ديگرى از اين آيه نيست؟ مى‌گوييم قرآن معناى ديگرى هم در نظر گرفته است. امام مى‌فرمايد: به طعام نگاه كن، طعام روح را هم اراده كرده است؛ يعنى امام‌ صادق‌ (ع) نمى‌خواهد بگويد تنها همين معنا است، بلكه مى‌گويد اين برداشت را هم مى‌شود از قرآن دريافت كرد چون همان‌گونه كه براى جسم طعام هست، براى روح هم طعام وجود دارد و طعام روح همان علم است.

[١] . فتح، آيه ١٠.