تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤١٧ - تبيين عرض ذاتى و غريب

اما چرا بحث از هيولى و صورت و جسم از مسائل علم الهى است؟ جواب اجمالى اين است كه آنها احوالى هستند كه بر موجود عارض مى‌شوند، بدون اينكه موجود رياضى يا طبيعى گردد. و بالجمله: بدون اينكه براى عروض آنها تخصص استعداد پيدا كند، بلكه با آنها تخصص حاصل مى‌شود و قبل از آنها تخصص حاصل نمى‌شود.

تبيين عرض ذاتى و غريب‌

جواب تفصيلى و شرح آن مجمل اين است كه: در هر علمى از عوارض ذاتيه موضوعى كه براى آن علم اخذ شده است بحث مى‌شود و بايد در حد و تعريف عرض ذاتى- كه محمولى است كه براى موضوع اثبات مى‌شود- موضوع بعنوانه مأخوذ باشد، حال عرض ذاتى در هر مرتبه‌اى كه باشد.

مثلًا اگر بخواهيم تعجب را كه عرض ذاتى انسان است تعريف نماييم، انسان در حد آن واقع مى‌شود؛ لذا مى‌گوييم: «التعجّب: حالة تحصل للانسان اذا رأى‌ اموراً غريبه». ضاحك نيز از اعراض ذاتيه انسان است و گرچه ضاحك به واسطه تعجب بر انسان عارض مى‌شود ولى اين وساطت به اينكه انسان در تعريف آن واقع شود، ضررى وارد نمى‌كند؛ زيرا تعجب در حد ضاحك اخذ مى‌شود و انسان هم كه در حد تعجب واقع مى‌شود، پس اين چنين وساطتى عيبى ندارد.

و بالجمله: مادامى كه محمول بر موضوع بما انّه موضوع حمل شود و موضوع هم بما انّه موضوع در حد محمول واقع گردد، آن محمول از عوارض ذاتيه موضوع خواهد بود و تا امر چنين است، يعنى پيوسته در طرف نزول يا صعود، موضوع در تعريف محمول و يا در تعريف محمولِ محمول اخذ شود، محمول از عوارض موضوع محسوب مى‌شود و در نتيجه هنوز موضوع علم تغيير نكرده است.

و اگر محمول به حدى برسد كه در آن حد به عده‌اى از محمولات تخصص پيدا كند كه آنها بر آن محمول بما انّه محمول عارض مى‌شوند با قطع نظر از موضوعى كه براى آن محمول هست، در اين صورت موضوع علم تغيير مى‌كند و در نتيجه علم‌