تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٧٧ - اشكال فخر رازى و رد آن

اشكال فخر رازى و رد آن‌

بلى اشتباه نشود، چنانكه فخر مرتكب اين اشتباه شده است كه چطور بعضى از كثرات از جهت و حيثيت عدمى و اعتبارى صادر مى‌شود. [١] چنانكه بعضى از صوادر از جهت وجودى صادر مى‌گردد؛ زيرا هيچ كس نگفته است كه از حيثيت مقابل حيثيت وجوديه عقل اول، چيزى صادر مى‌شود، بلكه به لحاظ حيثيت مقابل حيثيت وجودى، از خود وجود عقل اول بعضى از كثرات صادر مى‌شود.

بعضى، اعتبارات و جهات تكثر در عقل اول را دو چيز دانسته‌اند: يكى جهت وجودى و ديگرى جهت نقص كه از جهت اول عقل ثانى موجود شده و به لحاظ جهت دوم فلك اول موجود شده است. [٢]

و بعضى، جهات اعتباريه در عقل اول را كثير دانسته‌اند، [٣] مثلًا گفته‌اند: براى عقل اول چند اعتبار است كه عبارت از وجوب بالغير و جهت امكان و ماهيت است.

و به عبارت ديگر: وجود عقل اول اضافه‌اى به ماهيت آن دارد؛ به اين معنى كه ماهيتى قابل آن وجود است، پس براى عقل اول يك وجوب بالغير و يك وجود و يك ماهيت است.

و يا گفته مى‌شود: براى عقل اول، تعقل مبدأ و تعقل ذات و تعقل ماهيت خود هست و به جهت هر يك از تعقلها چيزى صادر مى‌شود: از تعقل مبدأ كه تعقل شريفى است، عقل دوم و از تعقل وجود، نفس فلك اول و از تعقل ماهيت كه اخسّ است صورت فلك صادر شده است.

بعضى اوقات جهات اعتبار را در عقل چهار چيز شمرده‌اند:

[١] شرح اشارات فخر رازى، ج ٢، ص ٤٨؛ مباحث مشرقيه، ج ٢، ص ٥٣١؛ نقد المحصل، ص ٣٣٧.

[٢] شفا، بخش الهيات، ص ٥٣٤؛ شرح مواقف، ج ٧، ص ٢٥٦- ٢٥٧؛ شرح هدايه اثيريه، ص ٣٦٤ و ٣٦٥.

[٣] شرح اشارات، ج ٣، ص ٢٤٦؛ درّة التاج، ص ٨٤٥.