امور معنوی میشناسد. سرّش هم واضح است. مثلًا ثروت یک سرمایه زندگی است، هر کسی زود آن را میشناسد و به ارزش آن پی میبرد، بلکه احیاناً بیشتر از مقدار لازم برای آن ارزش قائل میشود؛ حرص و طمع زیاد پیدا میکند و در نتیجه، هم برای خودش و هم برای اجتماع موجب دردسر میشود.

از طرف دیگر اخلاق خوش و تربیت صحیح و تأدّب به آداب خوب هم یک سرمایه دیگر است برای زندگی و باعث پیشرفت و ترقی و کمال و سعادت است، بلکه به درجاتی اثرش از ثروت بالاتر است، اما بشر دیر آن را میشناسد و دیر به ارزشش پی میبرد. آدمی یا باید طبعاً خیلی هوشمند و زیرک و نکته سنج باشد که ارزش و اهمیت اخلاق خوب و تربیت عالی را درک کند و یا باید به او تعلیم داده باشند و از زبان معلم و یا بزرگان بشر شنیده باشد (مثل اینکه علی علیه السلام میفرماید:

حُسْنُ الْخُلْقِ خَیرُ رَفیقٍ [١] یا میفرماید: رُبَّ عَزیزٍ اذَلَّهُ خُلْقُهُ وَ رُبَّ ذَلیلٍ اعَزَّهُ خُلْقُهُ [٢] برخلاف ثروت که در کودکی ارزشش روشن میشود.

ایمان هم عیناً همینطور است. چه بسیار اشخاصی که از این موهبت عظمی بهره مندند و در سایه آن به خوشی و رضایت زندگی میکنند، سلامتی جسم و جان و طول عمرشان مدیون همان ایمانی است که در دل آنهاست، اما خودشان به این مطلب توجه ندارند. بسیاری هم برعکس این هستند و عمری در رنج و تردید و خودخوری و ترس و دلهره بسر میبرند، سلامت جسم و جان خود را از کف داده، زود پیر و شکسته میشوند و خودشان نمیتوانند بفهمند علت اصلی همه اینها این بود که یک سرمایه بزرگی از سرمایههای زندگی را از کف دادند. این مطلب از راه توجه به آثار ایمان باید رسیدگی شود.

پشتوانه اخلاق

اولین اثر ایمان این است که پشتوانه اخلاق است، یعنی اخلاق- که خود یک سرمایه بزرگ زندگی است- بدون ایمان اساس و پایه درستی ندارد. زیربنای همه اصول اخلاقی و منطق همه آنها بلکه سر سلسله همه معنویات، ایمان مذهبی یعنی

[١] بحارالانوار، ج ٧١/ ص ٣٩٦: اخلاق نیکو بهترین یار است.[٢] همان مأخذ: چه بسا عزیزی که اخلاق بدش او راخوار کرده و چه بسا ذلیلی که اخلاق پسندیدهاش وی را عزیز نموده.