مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٨ - درجه اول خودخواهی

این تعبیر اقتباس از کلام مقدس نبوی است که فرمود: اعْدی عَدُوِّک نَفْسُک الَّتی بَینَ جَنْبَیک [١] خطرناک ترین دشمنان تو همان نفس خودت است که در میان دو پهلویت قرار گرفته است. سعدی در گلستان میگوید: از عارفی معنی این حدیث را پرسیدند که چرا پیغمبر فرمود: اعْدی عَدُوِّک نَفْسُک نفس خودت از همه دشمنها با تو دشمنتر و از همه نسبت به تو خطرناکتر است؟ آن مرد عارف اینطور جواب داد:

برای اینکه اگر تو به هر دشمنی نیکی کنی و آنچه میخواهد به او بدهی با تو دوست گردد، الّا نفس که هرچه بیشتر خواسته هایش را به او بدهی با تو دشمنتر میگردد.

پس به چشم یک دشمن به نفس نگاه کردهاند و این نفس همان «خود» است؛ میگوییم: نفس پرستی یا خودپرستی.

حال میخواهیم این مطلب را بشکافیم، ببینیم که این «خود» یا خودخواهیای که گفته میشود بد است چیست

درجه اول خودخواهی

یک درجه از خودخواهی این است که انسان خودمحور باشد، به این معنا که فقط برای خودش کار میکند و تمام کارها و حرکاتش برای خودش است؛ از صبح که حرکت میکند تا شب که میخوابد تمام تلاشهایش برای زندگی خودش است، برای شکمش است که سیر شود، برای تنش است که پوشیده شود و برای مسکنش است که در جایی سکنی گزیند. فعالیت در این حد چطور است؟ آیا این، سیئه اخلاقی و ضد اخلاق است که انسان برای خودش در این حد فعالیت کند؟ باید گفت این گونه فعالیت اخلاق نیست، یعنی یک ارزش انسانی نیست، ولی در عین حال ضد اخلاق و یا یک بیماری هم نیست.

در اینجا توضیحی درباره اخلاق و ضد اخلاق عرض میکنم. قرآن برای انسان یک مقام فوق حیوانی قائل است و یک مقام همدرجه با حیوان و یک مقام پایینتر از حیوان؛ یعنی انسان گاهی در حیوانیت با حیوان همدرجه میشود، گاهی ارزشی بالاتر از حیوان- و حتی بالاتر از ملک و فرشته- پیدا میکند و گاهی ارزش منفی پیدا میکند و زیر صفر قرار میگیرد، یعنی از حیوان هم پستتر میشود. کارهای