مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٧٨ - عادت به تفکر و تعقل

شیطانی را هرکس باید از سر خود بیرون کند که جامعه فاسد است و دیگران خرابند. خراب بودن و گمراه بودن دیگران عذری برای اعمال بد ما پیش خدا نمیشود. یکی از تسویلات نفس انسانی همین است که گناه خود را به گردن دیگران میاندازد.

عادت به تفکر و تعقل

انسان برای اینکه از چنگال تسلط شهوات تباه کننده جسم و جان و عقل و ایمان و دنیا و آخرت نجات پیدا کند، راهی جز تقویت جانب نیروی عقل ندارد. یکی از راههای تقویت این نیرو این است که کاری کند که تعقل و تفکر در کارها برایش به صورت یک عادت درآید، از عجله در تصمیم بپرهیزد.

شخصی آمد خدمت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم عرض کرد: نصیحتی به من بفرمایید.

فرمود: آیا اگر تو را نصیحتی بکنم عمل خواهی کرد؟ آن مرد در جواب گفت: بلی، و تا سه مرتبه این سؤال و جواب بین رسول اکرم و آن مرد رد و بدل شد و در هر مرتبه رسول اکرم به او میفرمود: آیا اگر دستوری بدهم عمل خواهی کرد؟ و او در جواب میگفت: بلی عمل خواهم کرد. پس از تعهد مؤکدی که رسول اکرم از آن مرد گرفت، به او فرمود: اذا هَمَمْتَ بِامْرٍ فَتَدَبَّرْ عاقِبَتَهُ [١] یعنی هرگاه تصمیم کاری را گرفتی اول تدبّر و تفکر کن و عاقبت و نتیجه آن را ببین، اگر رشد و هدایت است آن را تعقیب کن و اگر شر و ضلالت است از آن دوری کن.

از طرز تعهد گرفتن رسول اکرم از آن مرد معلوم میشود که برای این جمله، فوق العاده اهمیت قائل بوده؛ میخواهد به ما بفهماند که باید عادت به فکر و تدبّر داشته باشیم و در هیچ کاری پیش از آنکه کاملًا آن را زیر و رو کنیم و نتایج و عواقب آن را بسنجیم وارد نشویم.

انسان باید از منطق پیروی کند نه از احساسات. انسان در کاری که از روی منطق صورت میگیرد حساب و پیش بینیهای لازم را کرده، نورافکن عقل و اندیشه خود را به اطراف انداخته و جوانب و اطراف کار را تحت نظر گرفته است. ولی در کاری که از روی احساسات صورت میگیرد نقشه و حساب و دوراندیشی