خود قرآن هم اینها را با یکدیگر جمع میکند: التّائِبونَ الْعابِدونَ الْحامِدونَ السّائِحونَ الرّاکعونَ السّاجِدونَ. اینها همه، آن جنبههای درونی است. بعد میفرماید:

الْامِرونَ بِالْمَعْروفِ وَ النّاهونَ عَنِ الْمُنْکرِ [١]. فوراً وارد جنبههای جامعه گرایی آنها میشود: آنها مصلحان جامعه خود هستند. یا در آن آیه کریمه میفرماید: مُحَمَّدٌ رَسولُ اللَّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ اشِدّاءُ عَلَی الْکفّارِ رُحَماءُ بَینَهُمْ. در اینجا اول جنبه جامعه گرایی را میگوید: پیامبر و همراهانش (حال بنا بر بعضی تفاسیر، خصوص همراهانش را میگوید) اشِدّاءُ عَلَی الْکفّارِ رُحَماءُ بَینَهُمْ در مقابل پوشندگان حق و حقیقت و کسانی که با حقیقت عناد میورزند، باصلابت و محکم و مانند دیواری روئین هستند و نسبت به اهل ایمان یک پارچه محبت، مهربانی، خیر و رحمت. بعد میفرماید: تَریهُمْ رُکعاً سُجَّداً همین جامعه گراها را در حال رکوع و سجود میبینی. یبْتَغونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً از خدای خود فزونی میخواهند و به آنچه دارند قانع نیستند و رضای حق را میخواهند؛ یعنی افرادی نیستند که برای خود، دنیا یا آخرت را بخواهند، برای آنها رضای حق از هرچیزی برتر و بالاتر است. سیماهُمْ فی وُجوهِهِمْ مِنْ اثَرِ السُّجودِ [٢] در چهره آنها آثار عبادت و آثار سجود را میبینی.

این یک نقطه ضعف دیگری است که در انسان کامل تصوف دیده میشود. البته بسیاری از پیشروان عرفان چون شدیداً تحت تأثیر تعلیمات اسلامی بودهاند، متوجه این نکته بودهاند و در کلمات خود به این نکته اشاره کردهاند. اما به هرحال گاهی کم و بیش این افراط پیدا شده است؛ یعنی درون گرایی به حدی رسیده که دیگر برون گرایی نفی شده است. اسلام این جهت را تأیید نمیکند.

٣. نفس کشی

. یک جهت دیگر در این مکتب مطرح است و آن مربوط به نفس کشی است. ما در تعبیرات اسلامی کلمه «نفس کشی» نداریم. یکی دو جا تعبیر اماتَ نَفْسَهُ داریم که یکی در نهج البلاغه است- که برایتان خواندم- و تعبیر موتوا قَبْلَ انْ تَموتوا را هم

[١] توبه/ ١١٢[٢] فتح/ ٢٩