این منطق، منطق بسیار خوب و منطق بسیار عالی است. این غلط است که بگوییم دین گفته دنیا آنقدر بیقیمت است که حتی یک دروغ هم برایش نباید گفت، یک خیانت و ظلم هم برایش نباید کرد؛ تفسیر صحیحش این است که دین اینقدر به اصول و به حقوق و به عقیده و به ایمان و به اخلاق اهمیت میدهد که میگوید به خاطر اینها از دنیا و مافیها باید گذشت.

واقعاً هم همین است. اگر انسان و انسانیت و ارزشهای معنوی را درک کنیم، جز این نباید بگوییم. در همه دنیا حتی مادی مسلکها ناچارند به اصول و حقوق اهمیت بدهند، مطامع و منافع مادی را در مقابل عقیده و مسلک و اصول و حقوق کوچک بشمارند. این مطلب در زبان دین- که زبان مخصوصی هست- به بیارزشی و بیاهمیتی دنیا تعبیر میشود. تنها با مبانی دین، این منطق را میتوان به بشر داد و میتوان بشر را معتقد کرد که عقیده و مسلک و اصول و حقوق، فوق منافع و مطامع است. اگر مبانی دین را از بشر بگیریم پایه و مبنایی برای این حقیقت که انسانیت برتر از منافع است باقی نمیماند. دنیا را اگر فی حد نفسه در نظر بگیریم قطع نظر از اینکه بخواهیم به خاطر دنیا گناهی مرتکب شویم، اصولی را مخالفت کنیم، حقوقی را پایمال کنیم، از این نظر دنیا برای ما بسیار با ارزش است، به تعبیر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم الدُّنْیا مَزْرِعَةُ الْآخِرَة [١] دنیا مزرعه و کشتگاه آخرت است، به تعبیر امیرالمؤمنین علیه السلام مَسْجِدُ احِبّاءِ اللَّهِ وَ مُصَلّی مَلائِکةِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْی اللَّهِ وَ مَتْجَرُ اوْلِیاءِ اللَّه [٢] است، کشتگاه آخرت است، مرکز عبادت خداست، محل هبوط و نزول وحی الهی است، تجارتخانه اولیای خداست. چنین جایی را که نمیشود گفت جای بی فایده و بیارزشی است.

دین با این منطق عالی خود ارزش دنیا را از آنچه هست و همه میفهمند پایین نیاورده، ارزش معنویت و تقوا و فضیلت و حقوق اجتماعی را که کمتر مردم به آن پی میبرند معرفی کرده و بالا برده است. پس بیارزشی دنیا بیارزشی مقایسهای است. بی ارزشی مقایسهای با محترم بودن حقوق مربوط به زندگی دنیا منافات ندارد، بلکه عین احترام به حقوق است.

[١] کنوز الحقائق، مناوی، باب دال.[٢] نهج البلاغه، حکمت ١٣١.