همان قدر باشد که دشمن را سرکوب کنیم؛ در اعماق روح ما در اثر بیعدالتیها و مظلومیتها و ناتوانیها عقدهها و ثأرها پیدا نشود که روح ما طبعاً فشرده و آزرده و عاصی و سرکش و بدخواه و ظالم بشود، از ظلم لذت ببرد، از لگدمال کردن مردم لذت ببرد.

اخلاق متعادل در جامعه متعادل

اخلاق عالی عبارت است از اخلاق متعادل، موزون. مسلماً و مطمئناً اگر جامعه متعادل و موزون نباشد، اگر سازمان اجتماعی و مقررات اجتماعی و حقوق اجتماعی موزون و متعادل نباشد، اخلاق شخصی و فردی موزون نخواهد ماند. اثر عدم تعادل اجتماعی تنها در طبقه عامه مردم نیست که محرومند، طبقه خاصه یعنی طبقه ممتاز که مواهب را بیشتر به خود اختصاص دادهاند هم زیان میبرند؛ طبقه عامه فشرده و عصبی میشوند و این طبقه، بیکاره و بیهنر و کم استقامت و ناشکر و کم حوصله و پرخرج.

علی علیه السلام درباره طبقه خاصه در فرمان معروف مالک اشتر مینویسد:

برای والی هیچ کس پرخرجتر در هنگام سستی، کم کمکتر در هنگام سختی، متنفرتر از عدالت و انصاف، پرتوقعتر، ناسپاستر، عذرناپذیرتر، کم طاقتتر در شداید، از طبقه خاصه نیست. همانا استوانه دین و نقطه مرکزی واقعی مسلمین و مایه پیروزی بر دشمن، عامه مردم میباشند.

توجه تو همواره به عامه مردم معطوف باشد نه به خاصه.

علی علیه السلام چقدر خوب روحیه خاصه یعنی طبقه ممتاز را که عزیزهای بیجهت اجتماعاند، توصیف و تشریح کرده است [١]

[١] نهج البلاغه، نامه ٥٣:.

وَ لَیسَ احَدٌ مِنَ الرَّعِیةِ أَثْقَلَ عَلَی الْوالی مَؤونَةً فِی الرَّخاءِ وَ أَقَلَّ مَعونَةً لَهُ فِی الْبَلاءِ وَ اکرَهَ لِلْانْصافِ وَ أَسأَلَ بِالْالْحافِ وَ أَقَلَّ شُکراً عِنْدَ الْاعْطاءِ وَ أَبْطَأَ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ وَ أَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمّاتِ الدَّهْرِ، مِنْ أَهْلِ الْخاصَّةِ، وَ انَّما عَمودُ الدّینِ وَ جِماعُ الْمُسْلِمینَ وَ الْعُدَّةُ لِلْاعْداءِ الْعامَّةُ مِنَ الْامَّةِ. فَلْیکنْ صِغْوُک لَهُمْ وَ مَیلُک مَعَهُمْ.