الی اللَّه، و به عبارت دیگر بیان حالات و مقامات انسان در سیر به سوی حق، از اولین منزلی که عرفا آن را «منزل یقظه» نام مینهند، یعنی منزل بیداری، تا آخرین منزل که منزل وصول به حق است و آنها آن را تعبیر به «توحید» میکنند؛ یعنی از نظر عارف توحید حقیقی جز با وصول به حق حاصل نمیشود؛ عارف توحیدهای قبل از این مرحله را توحید واقعی نمیداند. شما اگر منازل السائرین خواجه عبداللَّه انصاری را ملاحظه کرده باشید- و این کتاب اخیراً به فارسی هم ترجمه شده است- میبینید که منازل سلوک را به صورت صد منزل بیان کرده و ده منزل ده منزل کرده است، از بدایات شروع و به نهایات منتهی میشود.

از نظر عرفا این مسئله یک مسئله تجربی و آزمایشی است. در میان علومی که ما در گذشته داشتهایم، بیش از هر علم دیگری شبیه به علوم امروزی از نظر متکی بودن به نوعی آزمایش عملی، و از همه نزدیکتر، همین عرفان عملی است و احیاناً فرنگیها هم اینها را به عنوان «تجربیات درونی» تعبیر میکنند. در همین بحثهای آقای دکتر عبدالرحمن بدوی [١] هم که تعبیرات ایشان غالباً تعبیرات فرنگی بود، یا تعبیراتی که اقبال لاهوری دارد، که باز تعبیراتی است که از فرنگیها گرفته است، در مورد این سیر و سلوک معنوی تعبیر به «تجربه درونی» میکنند، و این از نظر روان شناسی یک وادی ناشناختهای است، و هر روان شناسی نمیتواند روان شناسی عرفانی را درک کند، زیرا تا کسی عملًا به دنیای روح وارد نباشد چه را میخواهد آزمایش کند؟ تنها یک عالم روان شناس عارف سالک میتواند ادعا کند که من روان شناسی عرفانی را میتوانم بیان کنم و توضیح بدهم. در میان روان شناسان جدید یک نفر است که تا حدی اطلاعات و مطالعاتی در همین زمینه دارد (شاید بیش از یک نفر باشد، من این یک نفر را میشناسم) و او فیلسوف و روان شناس معروف آمریکایی ویلیام جیمز است که قریب به زمان ما هم بوده و کتابی هم نوشته است که نام اصلی آن گویا «آزمایشهای عرفانی» بوده است. قسمتی از این کتاب را به زبان فارسی ترجمه کردهاند به نام دین و روان و این مرد شخصاً مذهبی و عارف مشرب بوده و روی مراجعه کنندگان خودش بیشتر، از نظر عرفانی مطالعه کرده و سخت هم به حالات روانی عرفانی معتقد است.

[١] [وی قبل از استاد شهید سخنرانی داشته است.]