هماهنگی حاصل نمیشود، مثلًا دل چیزی را میپسندد و شیفته و مایل میشود ولی عقل دوراندیش و حسابگر تصدیق و امضا نمیکند و یا آنکه عقل خوبی چیزی را تصدیق میکند و گواهی میدهد ولی برای دل ناپسند و دشوار است. اینجاست که کشمکش و تنازع بین قلب و عقل درمیگیرد و اینجاست که افراد با یکدیگر مختلف میشوند، بعضی فرمان عقل را میپذیرند و بعضی دیگر فرمان دل را.

مثال سادهای برای این کشمکش و تنازع ذکر میکنم: هر کسی به حکم غریزه به فرزند خود علاقهمند است و احساسات محبت آمیزی نسبت به فرزند خود دارد و روی همین علاقه و محبت، آسایش و راحتی فرزند خود را میخواهد تا حدی که به خودش رنج میدهد تا آسایش او را فراهم کند. پای تربیت این فرزند به میان میآید، زیرا مطابق حسابی که عقل دارد تربیت هر اندازه هم که ملایم باشد خواه ناخواه مستلزم ناراحتیهایی برای بچه در ابتدا هست. گاهی باید پدر و مادر رنج فراق و دوری فرزند خود را تحمل کنند. بر دل گران است که رنج فراق فرزند را تحمل کند. اگر انسان بخواهد فرمان دل خود را بپذیرد باید از تربیت فرزند خود- که یگانه وسیله سعادت آینده اوست- صرف نظر کند، و اگر بخواهد فرمان عقل را بپذیرد ناچار باید برخلاف رضای دل خود رفتار کند.

از این بالاتر تربیت و تهذیب نفس خود انسان است. تهذیب نفس و تحصیل اخلاق آدمیت از هر چیزی دشوارتر و سختتر است، زیرا در اینجا غالباً عقل و دل در دو قطب مخالف قرار میگیرند. مبارزه کردن با نفس امّاره سرپنجهای بسیار قویتر از عقل و ایمان میخواهد.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به جمعی از جوانان عبور فرمود. دید سنگ بزرگی را برای وزنه برداری انتخاب کردهاند، با برداشتن آن سنگ زور خود را میآزمایند. فرمود:

میخواهید من در میان شما داوری کنم و بگویم از همه قویتر و زورمندتر کیست؟

گفتند: بلی یا رسولَ اللَّه. آنها گمان کردند که پیغمبر آن کس را معین خواهد کرد که بازویش قویتر باشد، ولی برخلاف انتظار آنها پیغمبر اکرم فرمود: قویترین شما آن کس است که در هنگام غضب و خوشحالی، نفس امّاره زمام را از کف عقل او نگیرد.

قویترین شما آن کس نیست که بازوی قویتر داشته باشد، بلکه آن کس است که روحیه قویتر داشته باشد.

در مقام تهذیب نفس و تحصیل اخلاق همیشه یک جنگ و ستیز عجیب بین