مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٧ - عرفای قرن دوم

اکنون به ذکر طبقات عرفا و متصوفه از قرن دوم تا قرن دهم میپردازیم

عرفای قرن دوم

الف. حسن بصری. تاریخ عرفان مصطلح نیز مانند کلام از حسن بصری متوفّی در ١١٠ هجری آغاز میشود.

حسن بصری متولد سال ٢٢ هجری است، عمر هشتاد و هشت سالهای داشته و نُه قسمت از عمرش در قرن اول هجری گذشته است.

حسن بصری البته به نام «صوفی» خوانده نمیشده است؛ از آن جهت جزء صوفیه شمرده میشود که اولًا کتابی تألیف کرده به نام رعایة حقوق اللَّه که میتواند اولین کتاب تصوف شناخته شود. نسخه منحصر به فرد این کتاب در آکسفورد است.

نیکلسون مدعی است که:

اولین مسلمانی که روش حیات صوفیانه و حقیقی را نوشته حسن بصری است، طریقی که نویسندگان اخیر برای تصوف و وصول به مقامات عالیه شرح میدهند: اول توبه و پس از آن یک سلسله اعمال دیگر، که هرکدام باید برای ارتقاء به مقام بالاتری به ترتیب عملی شود [١] ثانیاً خود عرفا بعضی از سلاسل طریقت را به حسن بصری و از او به حضرت امیر علیه السلام میرسانند، مانند سلسله مشایخ ابوسعید ابوالخیر [٢]. ابن الندیم در الفهرست فن پنجم از مقاله پنجم، سلسله ابومحمّد جعفر خُلدی را نیز به حسن بصری میرساند و میگوید: حسن هفتاد نفر از اصحاب بدر را درک کرده است.

ثالثاً بعضی از حکایات که نقل شده است میرساند که حسن بصری عملًا جزء گروهی بوده است که بعدها نام متصوفه یافتند. بعداً بعضی از آن حکایات را به

---

[١] میراث اسلام، ص ٨٥. ایضاً رجوع شود به محاضرات دکتر عبدالرحمن بدوی در دانشکده الهیات و معارف اسلامی در سال تحصیلی ٥٢- ٥٣. نکته قابل توجه این است که بسیاری از کلمات نهج البلاغه در آن رساله هست. این نکته با توجه به اینکه بعضی از صوفیه سلسله اسناد خود را از طریق حسن بصری به حضرت امیر علیه السلام میرسانند بیشتر قابل توجه است و مسئله قابل تحقیق است.[٢] تاریخ تصوف در اسلام، ص ٤٦٢، نقل از کتاب حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر.