راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤٣٣ - شرح نكوهش غرور و حقيقت آن و مثالهايش

زيرك و باهوشى است. و جز اين گروه افراد ديگرى هستند كه به خدا فريفته شده‌اند و هنگامى كه عذاب را مشاهده كنند بزودى بدانند كه چه كسى گمراه‌تر است و پس از زمانى اندك از خبر آن آگاه شوند، در آن وقت است كه خواهند گفت، چنان كه خدا از قول آنها خبر داده است: رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ«٤٩» يعنى دانستيم همان طور كه فرزند جز با آميزش و ازدواج متولّد نمى‌شود و محصول جز با شخم زدن زمين و افشاندن بذر در آن نمى‌رويد در آخرت نيز جز با عمل صالح پاداشى و مزدى به دست نمى‌آيد پس ما را برگردان تا عمل صالح انجام دهيم، زيرا اكنون صدق گفتارت را دانستيم كه: وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى‌ وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى‌«٥٠» و كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى‌ قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ، يعنى آيا سنّت خدا را در ميان بندگان را به گوش شما نرسانديم و اين كه خدا:

تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ و اين كه كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ پس چه چيز شما را به خدا مغرور ساخت، پس از اين كه شنيديد و تعقّل كرديد؟ وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا في أَصْحابِ السَّعِيرِ. فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ«٥١» اگر كسى بگويد: پس مظنّه اميدوارى و جايگاه ستوده آن چه مى‌شود؟ بايد بدانيد كه اميدوارى در دو جا ستوده است:

١- درباره گنهكارى است كه در گناه فرو رفته است هرگاه توبه به دلش خطور كند، شيطان به او بگويد: كجا توبه‌ات قبول مى‌شود، بدين ترتيب شيطان شخص گنهكار را از آمرزش خدا مأيوس مى‌كند. در اين مورد واجب است كه بنده نااميدى را با اميد