راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٧٦ - كمال حقيقى و كمال خيالى

وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا.«٢٦» تمام اين معارف وسيله شناخت خداست و كمال فقط در شناخت خدا و صفات و افعال اوست و تمام معارفى كه احاطه به موجودات دارد در معرفت خدا نهفته است، چرا كه تمام موجودات افعال الهى هستند و هر كس آنها را از آن نظر كه فعل خدايند و مرتبط به قدرت و اراده و حكمت الهى‌اند بشناسد مكمّل معرفت خداى متعال است و اين است حكم كمال بودن علم كه بيان كرديم، اگر چه مناسب با احكام مقام و موقعيّت و رياكارى نبود و نقل آن براى اين بود كه تمام اقسام كمالات را بيان كرده باشيم.

امّا بنده در قدرت كمال حقيقى ندارد، بلكه علم حقيقى دارد ولى قدرت حقيقى تنها از آن خداى متعال است و آنچه پس از اراده كردن و قدرت و حركت بنده پديد مى‌آيد خداوند پديد مى‌آورد چنان كه در كتاب صبر و شكر و توكّل و چند جا در بخش مهلكات بيان كرديم. بنابراين كمال علم پس از مرگ همراه بنده هست و او را به خداى متعال مى‌رساند، امّا كمال قدرت چنين نيست. آرى بنده نسبت به زمان حال از جهت اين كه قدرت دارد، داراى كمال است و اين قدرت برايش وسيله‌اى است كه به كمال علم برسد، مانند سلامتى اعضاى بدن و نيروى دستش براى برداشتن اشيا و پايش براى راه رفتن و حواس او براى درك كردن اين نيروها ابزارى است كه با آن به حقيقت كمال علم مى‌رسد و گاه براى تكميل اين نيروها نيازمند است، كه از نظر مال و مقام نيرومند شود تا با آن به غذا و لباس و مسكن برسد آن هم به اندازه معيّنى و اگر آن را براى رسيدن به معرفت خدا به كار نبرد، بدون ترديد خيرى در آن نيست، لذّت بردن آنى كه زود سپرى مى‌شود و هر كس لذّت زود گذر را كمال بداند نادان است بدين جهت تمام مردم در گرداب اين جهل هلاك مى‌شوند: آنها گمان مى‌كنند كه دستيابى بر پيكر انسانها