راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٧٧ - شرح انگيزههاى تكبّر و عوامل محرّك آن

وسيله و كفاره گناهانش باشد و هر يك از آن دو ممكن است و رواياتى رسيده كه شاهد بر اين مدّعاست و هر گاه بر اين مطلب آگاه نباشد براى او جايز نيست عالمى را كوچك شمارد بلكه واجب است در برابر او تواضع كند.

اگر كسى بگويد: در صورت صحيح بودن اين سخن سزاوار است عالم خود را بالاتر از عابد بداند زيرا پيامبر (ص) فرموده: «برترى عالم بر عابد مانند برترى من بر فروترين مرد از اصحابم است.»

بايد دانست كه اين امر ممكن است در صورتى كه عالم از فرجام كارش آگاه باشد در حالى كه پايان كار مشكوك است. پس احتمال مى‌رود بگونه‌اى بميرد كه حال او بدتر از حال جاهل فاسق باشد به خاطر يك گناهى كه آن را سبك مى‌شمرده است در حالى كه در پيشگاه خدا آن گناه بزرگ است و به وسيله آن گناه مورد خشم خدا قرار گرفته است و هر گاه چنين كارى ممكن باشد [عالم‌] از خويشتن بيمناك است. در اين صورت عالم و عابد هر دو بر خويشتن بيم دارند و هر يك موظف به كار خودش است نه به كار ديگرى. پس سزاوار است كه نسبت به خودش ترسش غالب باشد و نسبت به ديگرى اميدش، و اين حالت به هر حال او را از تكبّر باز مى‌دارد، اين بود حال عابد با عالم اما حال عابد با غير عالم، غير عالمان نسبت به عابد دو دسته مى‌شوند: آنها كه عملشان پوشيده و پنهان است و آنها كه عملشان آشكار است. پس سزاوار است بر كسى كه عملش پوشيده است تكبّر نكند شايد گناهش از او كمتر و عبادتش بيشتر باشد و خدا وى را بيشتر از او دوست بدارد. اما آن كه عملش آشكار است، اگر گناهانش آن اندازه آشكار نشود كه از گناهان تو در تمام عمرت بيشتر باشد نبايد بر او تكبّر كنى و نمى‌توانى بگويى گناه او بيشتر از من است، زيرا نمى‌توانى گناهان خود و گناهان ديگران را در تمام عمر محاسبه كنى تا كم و زياد آن را بدانى. آرى مى‌توان فهميد كه گناهان او بزرگتر است يا نه، و آن در صورتى است كه آدمكشى و ميگسارى و زنا از او مشاهده كنى و [خود